Turkiyada investitsiyalarni ragʻbatlantirish hozir Rasmiy gazetaning 30.05.2025 sonida eʼlon qilingan Prezidentning 9903-son qarori bilan tartibga solinadi; avvalgi 2012/3305-son qaror bekor qilingan (34-modda). Tizim Turkiya asri rivojlanish tashabbusi dasturlari, ustuvor va maqsadli investitsiyalar uchun tarmoq ragʻbatlantirish tizimi hamda olti mintaqa boʻyicha farqlanadigan mintaqaviy qoʻllab-quvvatlashni birlashtiradi. Minimal asosiy investitsiya 1 va 2-mintaqalarda 12 mln TRY, boshqa mintaqalarda 6 mln TRY; investitsiyalarni ragʻbatlantirish sertifikati uchun arizalar 31.12.2030 gacha E-TUYS orqali beriladi.
2026-yilda Turkiyada investitsiyalarni ragʻbatlantirish tizimi qanday ishlaydi?
Turkiyada investitsiyalarga davlat yordami 29.05.2025 yildagi Prezidentning 9903-son qaroriga ilova qilingan Investitsiyalarga davlat yordami toʻgʻrisidagi qaror bilan tartibga solinadi. U Rasmiy gazetaning 30.05.2025 yildagi 32915-sonida eʼlon qilingan va 5-moddaning 11–14-bandlaridagi elektron hisob-faktura va elektron hisobot qoidalaridan tashqari (ular 01.01.2026 dan kuchga kirgan) shu sanadan kuchga kirgan (35-modda). 22.11.2026 holatiga unga oʻzgartish kirituvchi qaror eʼlon qilinmagan.
Asosiy vosita — investitsiyalarni ragʻbatlantirish sertifikati (yatırım teşvik belgesi). U Sanoat va texnologiyalar vazirligi (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı) Ragʻbatlantirishni amalga oshirish va xorijiy investitsiyalar bosh boshqarmasi tomonidan E-TUYS orqali elektron shaklda beriladi va investor qaysi qoʻllab-quvvatlash choralaridan, qanday stavkalarda va qancha muddat foydalanishi mumkinligini belgilaydi. Sertifikat investitsiyani amalga oshiruvchi jismoniy yoki yuridik shaxsga beriladi; xorijiy kapitalli kompaniyalar turk kapitalli kompaniyalar bilan teng shartlarda ariza beradi.
Qarorning 4-moddasiga koʻra tizim uch qatlamdan iborat:
- Turkiya asri rivojlanish tashabbusi (Türkiye Yüzyılı Kalkınma Hamlesi, TYKH): Texnologiya tashabbusi dasturi, Mahalliy rivojlanish tashabbusi dasturi va Strategik tashabbus dasturi.
- Tarmoq ragʻbatlantirish tizimi: Ustuvor investitsiyalarni ragʻbatlantirish tizimi va Maqsadli investitsiyalarni ragʻbatlantirish tizimi.
- Mintaqaviy ragʻbatlantirish: yuqoridagi tizimlar doirasida qoʻllab-quvvatlanadigan investitsiyalarga investitsiya amalga oshiriladigan mintaqaga qarab qoʻshiladigan ijtimoiy sugʻurta badali qoʻllab-quvvatlashi.
Bundan tashqari, raqamli va yashil transformatsiya loyihalari Raqamli transformatsiya dasturi (11-modda) va Yashil transformatsiya dasturi (12-modda) doirasida baholanadi; ushbu dasturlar boʻyicha maʼqullangan investitsiyalar ustuvor investitsiya hisoblanadi (9-moddaning 1-bandi, (a) kichik bandi).
Eski 2012/3305-son qaror hamon qoʻllanadimi?
Yangi arizalarga qoʻllanmaydi. 9903-son qarorning 34-moddasi 15.06.2012 yildagi Vazirlar Kengashining 2012/3305-son qarori bilan kuchga kiritilgan avvalgi Investitsiyalarga davlat yordami toʻgʻrisidagi qarorni hamda Jalb qilish markazlari dasturi toʻgʻrisidagi 2018/11201-son qarorni bekor qildi. Shu sababli eski "umumiy", "yirik masshtabli" yoki mintaqaviy korporativ soliq imtiyozi stavkalariga asoslangan hisob-kitoblar yangi loyihalar uchun endi ahamiyatsiz.
Uchta oʻtish qoidasi muhim:
- Koʻrib chiqilayotgan arizalar (1-vaqtinchalik modda): qaror kuchga kirgan paytda hal qilinmagan arizalar ariza sanasida amalda boʻlgan qaror boʻyicha yoki investor soʻrasa yangi qaror boʻyicha yakunlanadi.
- Mavjud sertifikatlar (2-vaqtinchalik modda): avvalgi qarorlar boʻyicha berilgan sertifikatlar ular asoslangan qaror boʻyicha qoʻllanishda davom etadi. Eski sertifikat boʻyicha olingan mashinalarni yangi qaror boʻyicha berilgan sertifikatga oʻtkazib boʻlmaydi.
- Muddati tugagan 6-mintaqa qoʻllab-quvvatlashi (5-vaqtinchalik modda): 2012/3305-son qaror boʻyicha berilgan va 6-mintaqa badal qoʻllab-quvvatlashi muddati tugagan sertifikatlar uchun oʻrtacha xodimlar soni saqlangan taqdirda qoʻllab-quvvatlash ariza asosida 31.12.2028 gacha uzaytirilishi mumkin.
Qanday dasturlar va ragʻbatlantirish sxemalari mavjud?
Loyiha qaysi sxemaga tushishi uning qoʻllab-quvvatlash paketini belgilaydi. Jadvalda asosiy yoʻnalishlar qiyoslangan.
| Dastur / sxema | Qamrovi | Baholash | Minimal asosiy investitsiya |
|---|---|---|---|
| Texnologiya tashabbusi dasturi (6-modda) | Vazirlik kommyunikesi bilan eʼlon qilingan ustuvor mahsulotlar roʻyxatidagi mahsulot yoki texnologiyalar | Baholash qoʻmitasi, loyiha asosida | Boshqacha belgilanmagan boʻlsa, umumiy chegara |
| Mahalliy rivojlanish tashabbusi dasturi (7-modda) | Har bir viloyat uchun kommyunike bilan belgilangan toʻrtta mahalliy investitsiya mavzusi | Baholash qoʻmitasi, loyiha asosida | Umumiy chegara |
| Strategik tashabbus dasturi (8-modda) | Yuqori qoʻshilgan qiymatli, importni oʻrnini bosuvchi, ilmiy-tadqiqot sigʻimi yuqori ishlab chiqarish; raqamli va yashil transformatsiya | Dastlabki baholash + rivojlanish va investitsiya banki texnik-iqtisodiy asoslashi + Qoʻmita | Yuqori texnologiyalar uchun 100 mln TRY, boshqalar uchun 200 mln TRY |
| Ustuvor investitsiyalar (9-modda) | Qarorda sanab oʻtilgan mavzular: yuqori texnologiyalar, 6-mintaqa, mudofaa, kon, ilmiy-tadqiqot, maʼlumotlar markazlari, yuk portlari, belgilangan turizm, taʼlim va boshqalar | Bosh boshqarma | Umumiy chegara (ayrim mavzular uchun maxsus chegaralar) |
| Maqsadli investitsiyalar (10-modda) | 3-ilovada sanab oʻtilgan tarmoqlar, u yerdagi shartlarga rioya qilgan holda | Bosh boshqarma | Umumiy chegara yoki 3-ilovadagi chegara |
Strategik tashabbus dasturi uchun Bosh boshqarma avval dastlabki baholashni oʻtkazadi. Mezonlar orasida asosiy mahsulot boʻyicha soʻnggi yilda eksportning importni qoplash koeffitsienti koʻpi bilan 70 foiz, qoʻshilgan qiymat koeffitsienti kamida 30 foiz, investitsiya summasining 20 foizi miqdorida oʻz kapitali hamda tegishli mahsulot importi soʻnggi yilda kamida 50 mln AQSh dollari boʻlishi bor (8-moddaning 3-bandi). Kamida 50 mln TRY miqdoridagi yashil va raqamli transformatsiya investitsiyalari bu baholash jarayonisiz Strategik tashabbus dasturi doirasida qoʻllab-quvvatlanishi mumkin (8-moddaning 8-bandi).
Ustuvor investitsiyalar roʻyxati keng. Unga, jumladan, yuqori texnologiyali mahsulotlarga investitsiyalar; Istanbuldan tashqaridagi oʻrta-yuqori texnologiyali mahsulotlar; koʻchma xususiyatli investitsiyalardan tashqari 6-mintaqadagi barcha investitsiyalar; ishlab chiqaruvchilarning oʻz isteʼmoli uchun quyosh va shamol elektr stansiyalari; ilmiy-tadqiqot investitsiyalari; oʻrnatilgan quvvati kamida 3 MVt boʻlgan maʼlumotlar markazlari; yuk portlari; madaniyat va turizmni muhofaza qilish va rivojlantirish zonalaridagi yoki termal turizmdagi turistik joylashtirish obʼyektlari; litsenziyalangan omborxonalar va 25 dekar va undan katta avtomatlashtirilgan tuproqsiz issiqxonalar kiradi (9-moddaning 1-bandi).
Maqsadli investitsiyalarga ikki cheklov qoʻllanadi: Istanbuldagi maqsadli investitsiyalar hamda elektr energiyasini ishlab chiqarish, taqsimlash, saqlash va tabiiy gazni taqsimlash investitsiyalari soliq imtiyozidan foydalana olmaydi; maqsadli investitsiyalar uchun foiz qoʻllab-quvvatlashi faqat 4, 5 va 6-mintaqalarda mavjud (10-modda).
Qanday qoʻllab-quvvatlash choralari va qanday stavkalarda mavjud?
TYKH dasturlarida qoʻllab-quvvatlash choralari — bojxona bojidan ozod qilish, QQSdan ozod qilish, soliq imtiyozi, foiz yoki foyda ulushi qoʻllab-quvvatlashi, mashina-uskuna qoʻllab-quvvatlashi va investitsiya maydoni ajratish; tarmoq ragʻbatlantirish tizimi mashina-uskuna qoʻllab-quvvatlashidan tashqari xuddi shu choralarni taklif qiladi (4-modda). Stavkalar va chegaralar quyidagicha:
| Qoʻllab-quvvatlash chorasi | Texnologiya / Mahalliy rivojlanish tashabbusi | Strategik tashabbus | Ustuvor investitsiya | Maqsadli investitsiya |
|---|---|---|---|---|
| Bojxona bojidan ozod qilish (13-modda) | Bor | Bor | Bor | Bor |
| QQSdan ozod qilish (14-modda) | Bor | Bor | Bor | Bor |
| Soliq imtiyozi — investitsiya hissasi stavkasi (20-modda) | 50 foiz | 40 foiz | 30 foiz | 20 foiz (Istanbul va energetika bundan mustasno) |
| Foiz/foyda ulushi qoʻllab-quvvatlashi — TCMB siyosat stavkasidan ulush (15-modda) | 40 foiz, koʻpi bilan 20 punkt | 30 foiz, koʻpi bilan 15 punkt | 25 foiz, koʻpi bilan 12,5 punkt | 25 foiz, koʻpi bilan 12,5 punkt (faqat 4–6-mintaqalar) |
| Foiz qoʻllab-quvvatlashi chegarasi | Asosiy investitsiyaning 20 foizi va 240 mln TRY | 15 foiz va 180 mln TRY | 10 foiz va 24 mln TRY | 10 foiz va 12 mln TRY |
| Mashina-uskuna qoʻllab-quvvatlashi (16-modda) | Mashinalar qiymatining 25 foizi; asosiy investitsiyaning 15 foizi va 240 mln TRY bilan cheklangan | 25 foiz; 15 foiz va 180 mln TRY | Yoʻq | Yoʻq |
| Investitsiya maydoni ajratish (21-modda) | Bor | Bor | Bor | Bor |
Har bir chora qanday ishlaydi:
- Bojxona bojidan ozod qilish: sertifikat qamrovidagi import qilinadigan mashina va uskunalarga Import rejimi toʻgʻrisidagi qarordagi bojxona boji 0 foiz stavkada qoʻllanadi. 4-ilovada sanab oʻtilgan mashinalar ozod qilishsiz import qilinishi mumkin (13-modda).
- QQSdan ozod qilish: sertifikat qamrovidagi mashina va uskunalarning importi va mamlakat ichida yetkazib berilishi hamda dasturiy taʼminot va nomoddiy huquqlarning sotilishi va ijaraga berilishi QQSdan ozod qilinishi mumkin (14-modda).
- Soliq imtiyozi: Korporativ daromad soligʻi toʻgʻrisidagi 5520-son Qonunning 32/A-moddasiga koʻra investitsiya hissasi summasiga yetguniga qadar daromad yoki korporativ soliq 60 foizga kamaytirilgan stavkada qoʻllanadi. Umumiy 25 foizlik stavkada bu 10 foizlik samarali stavkani anglatadi. Hissa summasining 50 foizigacha qismi investorning boshqa faoliyatdan olgan daromadiga nisbatan ham ishlatilishi mumkin (20-moddaning 2-bandi). Yer, royalti va amortizatsiya qilinmaydigan xarajatlar, moliya va sugʻurta kompaniyalari, qoʻshma korxonalar, qurish-foydalanish va qurish-foydalanish-topshirish loyihalari hamda royalti (rödovans) shartnomalariga bogʻliq investitsiyalar bundan mustasno (20-moddaning 3-bandi).
- Foiz yoki foyda ulushi qoʻllab-quvvatlashi: muddati kamida bir yil boʻlgan, asosiy investitsiyaning 70 foizigacha qismini qoplaydigan TRYdagi investitsiya kreditlari uchun byudjet TCMBning bir haftalik repo auksioni stavkasidan yuqoridagi foizga mos punktlar sonini birinchi kredit olingan kundan boshlab koʻpi bilan besh yil davomida toʻlaydi (15-modda). Xorijiy valyutadagi kreditlar uchun pastroq qatʼiy punktlar qoʻllanadi.
- Mashina-uskuna qoʻllab-quvvatlashi: faqat TYKH investitsiyalari uchun, bir dona narxi 2 mln TRY va undan yuqori boʻlgan mashinalar qiymatining 25 foizi investorga toʻlanadi. Mashina-uskuna qoʻllab-quvvatlashi va foiz qoʻllab-quvvatlashini birlashtirib boʻlmaydi (15-moddaning 9-bandi, 16-moddaning 3-bandi).
- Investitsiya maydoni ajratish: sertifikatli investitsiyalarga 4706-son Qonunning 3-qoʻshimcha moddasiga muvofiq yer ajratilishi mumkin; soliq imtiyozi boʻlmagan investitsiyalar va elektr energiyasi ishlab chiqarish investitsiyalari bundan mustasno (21-modda).
TYKH doirasidagi foiz va mashina-uskuna qoʻllab-quvvatlashi qasamyodli moliyaviy maslahatchi (YMM) tasdiqlagan va xarajatdan keyingi yilda taqdim etilgan investitsiya borishi hisoboti asosida huquq yuzaga kelishiga qarab toʻlanadi (17-modda). Olingan qoʻllab-quvvatlashning umumiy qiymati amalga oshirilgan asosiy investitsiya summasidan oshmasligi kerak (5-moddaning 14-bandi).
Ragʻbatlantirish mintaqalari qaysilar va qaysi viloyat qaysi mintaqada?
Qaror viloyatlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasiga koʻra olti mintaqaga ajratadi (3-modda, 2-ilova). Mintaqa raqami qanchalik yuqori boʻlsa, mintaqaviy qoʻllab-quvvatlash shunchalik kuchli. Toʻliq roʻyxat:
| Mintaqa | Viloyatlar | Soni |
|---|---|---|
| 1-mintaqa | Anqara, Antalya, Bursa, Eskishehir, Istanbul, Izmir, Kojaeli, Mugʻla | 8 |
| 2-mintaqa | Aydin, Balikesir, Bolu, Chanakkale, Denizli, Edirne, Kayseri, Konya, Manisa, Mersin, Sakarya, Tekirdagʻ, Yalova | 13 |
| 3-mintaqa | Adana, Bilejik, Burdur, Duzje, Gaziantep, Isparta, Karabuk, Karaman, Kirikkale, Kirklareli, Kutahya, Nevshehir, Rize, Samsun, Trabzon, Ushak, Zonguldak | 17 |
| 4-mintaqa | Afyonkarahisar, Aksaray, Amasya, Artvin, Chorum, Elazigʻ, Erzinjan, Kastamonu, Kirshehir, Malatya, Sivas | 11 |
| 5-mintaqa | Bartin, Bayburt, Chankiri, Erzurum, Giresun, Hatay, Kahramanmarash, Kilis, Nigʻde, Ordu, Osmaniye, Sinop, Tokat, Tunjeli, Yozgat | 15 |
| 6-mintaqa | Adiyaman, Agʻri, Ardahan, Batman, Bingol, Bitlis, Diyarbakir, Gumushhane, Hakkari, Igʻdir, Kars, Mardin, Mush, Siirt, Shanliurfa, Shirnak, Van | 17 |
Har bir viloyatning mintaqasi, aholisi va asosiy tarmoqlari viloyatlar xaritasida koʻrsatilgan. Namuna profillar uchun Istanbul, Konya va Van sahifalariga qarang.
Mintaqaviy qoʻllab-quvvatlash nimalarni beradi?
Mintaqaviy ragʻbatlantirish — TYKH va tarmoq ragʻbatlantirish tizimi doirasida qoʻllab-quvvatlanadigan investitsiyalarga qoʻshiladigan bandlik bilan bogʻliq qoʻllab-quvvatlash (4-moddaning 4-bandi):
- Ish beruvchining ijtimoiy sugʻurta badalini qoʻllab-quvvatlash (18-modda): investitsiya yaratgan qoʻshimcha ish oʻrinlari uchun ish beruvchi badalining eng kam ish haqiga toʻgʻri keladigan qismi vazirlik byudjeti hisobidan qoplanadi — 6-mintaqada toʻliq, boshqa mintaqalarda 50 foiz. Muddatlar: 1-mintaqa —, 2-mintaqa bir yil, 3-mintaqa ikki yil, 4-mintaqa toʻrt yil, 5-mintaqa sakkiz yil, 6-mintaqa oʻn ikki yil. TYKH investitsiyalari uchun muddat 6-mintaqada oʻn ikki yil, qolgan barcha mintaqalarda (jumladan 1-mintaqada) sakkiz yil.
- Xodim badalini qoʻllab-quvvatlash (19-modda): faqat 6-mintaqada qoʻshimcha bandlik uchun xodim badalining eng kam ish haqiga toʻgʻri keladigan qismi oʻn yil davomida qoplanishi mumkin.
- Quyi mintaqa bonusi (22-modda): investitsiya uyushgan sanoat zonasida (OSB) yoki sanoat zonasida yoxud 5-ilovada sanab oʻtilgan tumanlardan birida amalga oshirilsa, ish beruvchi badali qoʻllab-quvvatlashiga bir pogʻona kamroq rivojlangan mintaqa shartlari qoʻllanadi; ikkala shart bajarilsa, ikki pogʻona pastroq mintaqa shartlari. 6-mintaqada muddatga ikki yil qoʻshiladi. Texnoparklar va OSB haqidagi qoʻllanmaga qarang.
- Koʻchirish (18-moddaning 5-bandi): 1-mintaqadan 4, 5 yoki 6-mintaqaga koʻchirilayotgan ishlab chiqarish investitsiyalari kamida 50 ish oʻrni yaratsa va koʻchirilayotgan mashinalar kamida bir yil balansda turgan boʻlsa, mintaqaviy qoʻllab-quvvatlash oladi; minimal investitsiya summasi qoʻllanmaydi.
Qoʻllab-quvvatlash oylik badal deklaratsiyalarini oʻz vaqtida topshirish va qoplanmaydigan badallarni oʻz vaqtida toʻlashga bogʻliq (18-moddaning 6-bandi).
31.12.2026 gacha qanday vaqtinchalik qoʻllab-quvvatlashlar amal qiladi?
Ikkita vaqtinchalik modda muayyan hududlarda 6-mintaqa qoʻllab-quvvatlashini 2026-yil oxirigacha saqlab qoladi:
- 3-vaqtinchalik modda — zilzila hududi: 06.02.2023 dagi zilzilalardan keyin umumiy hayotga taʼsir qiluvchi ofat hududi deb eʼlon qilingan va 2018/11201-son qarorning 2-ilovasida sanab oʻtilgan tumanlardagi investitsiyalar uchun 31.12.2026 gacha berilgan arizalarga 6-mintaqa qoʻllab-quvvatlashi xuddi shu shartlarda qoʻllanadi.
- 4-vaqtinchalik modda — sobiq jalb qilish markazlari viloyatlaridagi OSBlar: 2018/11201-son qarorning 1-ilovasida sanab oʻtilgan viloyatlarning OSB va sanoat zonalarida hamda Sivas Demirağ OSBda amalga oshiriladigan ishlab chiqarish investitsiyalari (NACE 10–32 va 38.2) 31.12.2026 gacha berilgan arizalar uchun 6-mintaqa qoʻllab-quvvatlashini oladi.
Bu investitsiyalar ustuvor investitsiya hisoblanadi (9-moddaning 1-bandi, (ç) kichik bandi). Muddatni hisobga olib, ushbu qoidalardan foydalanmoqchi boʻlgan investorlar E-TUYS arizasini 2026-yil oxirigacha topshirishi kerak.
Minimal investitsiya summasi va asosiy shartlar qanday?
5-modda umumiy shartlarni belgilaydi:
- Minimal asosiy investitsiya: boshqacha belgilanmagan boʻlsa, 1 va 2-mintaqalarda 12 mln TRY, boshqa mintaqalarda 6 mln TRY (5-moddaning 2-bandi). Lizingda har bir lizing kompaniyasi boʻyicha mashinalar kamida 3 mln TRY boʻlishi kerak (5-moddaning 3-bandi). TRYdagi summalar har yili qayta baholash koeffitsienti asosida kommyunike bilan yangilanadi (5-moddaning 10-bandi).
- Maqbul mavzu: investitsiya 3-ilovadagi mavzular doirasida boʻlishi va u yerdagi shartlarga javob berishi kerak; bu TYKH, raqamli va yashil transformatsiya investitsiyalariga taalluqli emas (5-moddaning 1-bandi).
- Arizagacha qilingan xarajatlar: sertifikat arizasi sanasidan oldin qilingan xarajatlar qamrab olinmaydi (5-moddaning 6-bandi). Buyurtma berish yoki toʻlov qilishdan oldin ariza bering.
- Nomoddiy aktivlar: brendlar, litsenziyalar va nou-xau umumiy asosiy investitsiyaning 25 foizidan oshmasligi kerak (5-moddaning 8-bandi).
- Ekotizimni rivojlantirish rejasi: KOʻBga kirmaydigan investorlar va Mahalliy rivojlanish tashabbusi investorlari asosiy investitsiyaning kamida 2 foizi miqdorida taʼlim, ilmiy-tadqiqot yoki mahalliy rivojlanish xarajatlarini nazarda tutuvchi tasdiqlangan rejani amalga oshirishi shart (5-moddaning 9-bandi).
- Ariza muddati: 31.12.2030 gacha berilgan arizalar ushbu qaror boʻyicha baholanadi (5-moddaning 5-bandi).
Investitsiyalarni ragʻbatlantirish sertifikati uchun qanday ariza beriladi?
Ariza va undan keyingi barcha bosqichlar E-TUYS (Elektron ragʻbatlantirishni amalga oshirish va xorijiy investitsiyalar axborot tizimi) orqali elektron tarzda amalga oshiriladi (5-moddaning 12-bandi). Odatiy ketma-ketlik:
- Dastlabki tahlil: NACE kodi, investitsiya joyi va mintaqasi, qoʻllanadigan dastur yoki sxema hamda minimal summani aniqlash.
- E-TUYS vakolati: elektron imzo bilan imzolaydigan kompaniyaning vakolatli foydalanuvchisini tayinlash.
- Ariza fayli: asosiy investitsiya tarkibini (yer, binolar, mashinalar, boshqalar), import qilinadigan va mahalliy mashinalar roʻyxatlarini, bandlik va moliyalashtirish rejalarini hamda quvvat maʼlumotlarini kiritish. TYKH va Strategik tashabbus arizalari loyiha asosida koʻrib chiqish uchun tegishli baholash qoʻmitasiga yuboriladi.
- Baholash va sertifikat: loyiha tarmoq, moliyaviy va texnik jihatdan maqbul deb topilsa, sertifikat elektron tarzda beriladi (5-moddaning 4-bandi). Investitsiya boshlanish sanasi — ariza sanasi (29-moddaning 1-bandi).
- Investitsiya muddati: muddatni investor taklif qiladi; u uch yildan oshsa, vazirlik uni uch yilgacha qisqartirishi mumkin. Dastlabki muddatning yarmigacha uzaytirish berilishi mumkin (29-moddaning 2-bandi). Sertifikat boʻyicha mamlakat ichidagi xaridlar uchun elektron hisob-faktura yoki elektron arxiv hisob-fakturasi majburiy (5-moddaning 11-bandi).
- Yakunlash vizasi: muddat tugagandan keyin uch oy ichida yakunlash vizasiga ariza beriladi. Viza joyida ekspert tekshiruvidan keyin yoki Bosh boshqarma qabul qilgan hollarda qasamyodli moliyaviy maslahatchi hisoboti asosida beriladi (29-moddaning 5–6-bandlari). Bandlik qoʻllab-quvvatlashi yakunlangan sertifikatda qayd etilgan bandlik bilan cheklanadi.
Sertifikat olingandan keyin nimalarga eʼtibor berish kerak?
Sertifikat doimiy majburiyatlarni yuzaga keltiradi:
- Oʻtkazish va ulushlarni sotish: yakunlash vizasigacha sertifikatni oʻtkazish Bosh boshqarma roziligini talab qiladi; TYKH investitsiyalarida yakunlashgacha ulushni oʻtkazish (Borsa Istanbulda IPOdan tashqari) qoʻmita qarorini ham talab qiladi (25-modda).
- Aktivlarni sotish va ijaraga berish: yakunlash vizasi arizasidan keyin ikki yil ichida asosiy vositalarni sotish vazirlik roziligini talab qiladi va qoʻllab-quvvatlashning qaytarib olinishiga olib kelishi mumkin; ikki yildan keyin sotish erkin (26-modda). Ijaraga berish ham rozilik talab qiladi (27-modda).
- Joylashuvni oʻzgartirish: investitsiya qoʻllab-quvvatlash muddati davomida oʻz mintaqasida faoliyat koʻrsatishi kerak; kamroq qoʻllab-quvvatlanadigan mintaqaga koʻchirilganda ortiqcha qoʻllab-quvvatlash qaytarib olinadi (28-modda).
- Boshqa davlat yordami: qaror boʻyicha qoʻllab-quvvatlashni odatda boshqa davlat organlarining yordami bilan birlashtirib boʻlmaydi; imtiyozli kreditlar va Texnologiya tashabbusi investitsiyalari uchun KOSGEB va TÜBİTAK qoʻllab-quvvatlashi bundan mustasno (33-modda).
- Sanksiyalar: sertifikat shartlarining buzilishi, notoʻgʻri maʼlumot berish yoki oʻz vaqtida yakunlamaslik sertifikatning bekor qilinishiga yoki qisman sanksiyalarga olib keladi; qoʻllab-quvvatlash 6183-son Qonun boʻyicha kechiktirish foizi bilan qaytarib olinadi (32-modda).
Soliq imtiyozi va bandlik qoʻllab-quvvatlashi yillar davomida amal qilgani uchun har bir sertifikat boʻyicha alohida buxgalteriya hisobini yuritish maqsadga muvofiq. Soliq asoslari uchun Turkiya soliq tizimi haqidagi qoʻllanmaga qarang.
Xorijiy investor imtiyozlarni qanday rejalashtirishi kerak?
Uchta amaliy jihat ajralib turadi. Birinchisi, tashkil etish va ariza berish vaqti: arizadan koʻpi bilan bir yil oldin roʻyxatdan oʻtgan yangi kompaniyalar soliq imtiyozidan voz kechib, uning oʻrniga TYKH doirasida foiz yoki mashina-uskuna qoʻllab-quvvatlashi chegarasiga qoʻshimcha 5 foiz punkt va 60 mln TRY, ustuvor investitsiyalar uchun 2 punkt va 6 mln TRY, maqsadli investitsiyalar uchun esa 2 punkt va 2,4 mln TRY soʻrashi mumkin (20-moddaning 4-bandi). Bir necha yil foyda keltirmaydigan yangi tuzilma uchun bu variant pul oqimi nuqtayi nazaridan qimmatliroq boʻlishi mumkin; kompaniya ochish haqidagi qoʻllanmaga qarang.
Ikkinchisi, joy tanlash: aynan bir loyiha 1-mintaqadagi OSBda yoki 4-mintaqadagi OSBda amalga oshirilsa, bandlik qoʻllab-quvvatlashi muddatlari keskin farq qiladi. Erkin zonalarning alohida soliq rejimi bor, shuning uchun eksportga yoʻnaltirilgan loyihalar erkin zonalar haqidagi qoʻllanmadagi variantlarni ham solishtirishi kerak. Uchinchisi, arizagacha xarajat qilish taqiqi: mashinalar arizadan oldin buyurtma qilinsa yoki yer uchun toʻlov qilinsa, bu xarajat ragʻbatlantirish doirasidan chiqib qoladi.
Koʻp beriladigan savollar
2012/3305-son qaror hamon amaldami?
Yoʻq. Prezidentning 9903-son qarori 34-moddasi 2012/3305-son qarorni va Jalb qilish markazlari dasturi toʻgʻrisidagi 2018/11201-son qarorni bekor qildi. Ushbu qarorlar boʻyicha allaqachon berilgan sertifikatlar ular asoslangan qaror boʻyicha qoʻllanishda davom etadi (2-vaqtinchalik modda). 30.05.2025 dan beri barcha yangi arizalar 9903-son qaror boʻyicha baholanadi.
Turkiyada investitsiyalarni ragʻbatlantirish sertifikati uchun minimal investitsiya qancha?
Qarorda maxsus summa belgilanmagan boʻlsa, minimal asosiy investitsiya 1 va 2-mintaqalarda 12 mln TRY, 3–6-mintaqalarda 6 mln TRY (5-moddaning 2-bandi). Strategik tashabbus dasturida chegara yuqori texnologiyali investitsiyalar uchun 100 mln TRY, boshqalari uchun 200 mln TRY. TRYdagi summalar har yili qayta baholash koeffitsienti boʻyicha yangilanadi.
Ragʻbatlantirish sertifikati uchun ariza qayerga beriladi?
Arizalar Sanoat va texnologiyalar vazirligi Ragʻbatlantirishni amalga oshirish va xorijiy investitsiyalar bosh boshqarmasining veb-tizimi — E-TUYS orqali elektron imzo bilan beriladi. Sertifikat elektron tarzda beriladi, unga kiritiladigan oʻzgartishlar va yakunlash vizasi ham shu tizimda amalga oshiriladi. 31.12.2030 gacha berilgan arizalar 9903-son qaror boʻyicha baholanadi.
Xorijiy kapitalli kompaniyalar Turkiyada investitsiya imtiyozlaridan foydalana oladimi?
Ha. Sertifikat investitsiyani amalga oshiruvchi jismoniy yoki yuridik shaxsga beriladi va qaror xorijiy kapitalli kompaniyalarga qoʻshimcha shart qoʻymaydi. Turkiyada tashkil etilgan xorijiy kapitalli kompaniya investitsiya minimal summa, maqbul mavzu va mintaqaviy shartlarga javob bersa, turk kapitalli kompaniya bilan bir xil dasturlarga, bir xil stavka va muddatlarda ariza berishi mumkin.
Soliq imtiyozi qanchalik foydali?
Soliq imtiyozi investitsiya hissasi summasiga yetguniga qadar korporativ soliq 60 foizga kamaytirilgan stavkada qoʻllanishini anglatadi; shu davrda umumiy 25 foizlik stavka 10 foizga tushadi. Hissa stavkasi Texnologiya va Mahalliy rivojlanish tashabbuslarida 50 foiz, Strategik tashabbusda 40 foiz, ustuvor investitsiyalarda 30 foiz va maqsadli investitsiyalarda 20 foiz. Istanbuldagi maqsadli investitsiyalar bundan mustasno.
Ariza berishdan oldin mashina sotib olsam, imtiyoz olishim mumkinmi?
Yoʻq. Qaror 5-moddasining 6-bandiga koʻra sertifikat arizasi sanasidan oldin qilingan xarajatlar qamrab olinmaydi, investitsiya boshlanish sanasi esa ariza sanasidir. Shu sababli mashinalarga buyurtma berish, oldindan toʻlov va import faqat E-TUYS arizasi topshirilgandan keyin boshlanishi kerak.
Manbalar
- Prezidentning 9903-son qarori, Investitsiyalarga davlat yordami toʻgʻrisidagi qaror, 3–5, 8–10, 13–22, 25–29, 32–35-moddalar, 1–5-vaqtinchalik moddalar, 2-ilova (Rasmiy gazeta, 30.05.2025, 32915-son)
- Vazirlar Kengashining 15.06.2012 yildagi 2012/3305-son qarori (9903-son qarorning 34-moddasi bilan bekor qilingan)
- Jalb qilish markazlari dasturi toʻgʻrisidagi 2018/11201-son qaror (9903-son qarorning 34-moddasi bilan bekor qilingan)
- Korporativ daromad soligʻi toʻgʻrisidagi 5520-son Qonun, 32/A-modda
- Gʻazna koʻchmas mulkidan foydalanish va QQS toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartish kiritish haqidagi 4706-son Qonun, 3-qoʻshimcha modda