Türkiýede maýa goýumlary höweslendirmek häzirki wagtda 30.05.2025-nji ýyldaky Resmi Gazetada çap edilen Prezidentiň 9903 belgili Karary bilen düzgünleşdirilýär; 2012/3305 belgili köne karar güýjüni ýitirdi (m.34). Ulgam Türkiýe Asyry ösüş hereketiniň maksatnamalaryndan, ileri tutulýan we maksatly maýa goýumlardan ybarat Pudak höweslendiriş ulgamyndan hem-de alty sebit boýunça tapawutlanýan sebit goldawlaryndan durýar. Iň az esasy maýa goýum 1-nji we 2-nji sebitlerde 12 million TL, beýleki sebitlerde 6 million TL; höweslendiriş şahadatnamasyna arzalar E-TUYS arkaly 31.12.2030-njy ýyla çenli berilip bilner.
Türkiýede maýa goýum höweslendiriş ulgamy 2026-njy ýylda nähili işleýär?
Türkiýede maýa goýumlara berilýän döwlet kömegi Prezidentiň 29.05.2025-nji ýyldaky 9903 belgili Kararynyň goşundysy bolan "Maýa goýumlara döwlet kömegi hakynda Karar" (Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar) bilen düzgünleşdirilýär. Karar 30.05.2025-nji ýyldaky 32915 belgili Resmi Gazetada (Resmî Gazete) çap edildi we çap edilen gününden güýje girdi; elektron hasap-faktura we elektron habarnamalar baradaky m.5/11-14 düzgünleri bolsa 01.01.2026-njy ýylda güýje girdi (m.35). 22.11.2026-njy ýyl ýagdaýyna görä, Karara çap edilen üýtgetme karary ýok.
Ulgamyň esasy guraly maýa goýum höweslendiriş şahadatnamasydyr (yatırım teşvik belgesi). Şahadatnama Senagat we tehnologiýa ministrliginiň (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı) Höweslendirişi amala aşyrmak we daşary ýurt maýasy baş müdirligi (Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü) tarapyndan elektron görnüşde (E-TUYS) berilýär we maýadaryň haýsy goldaw görnüşlerinden, haýsy möçberde we möhletde peýdalanjakdygyny görkezýär. Şahadatnama maýa goýumy amala aşyrjak fiziki ýa-da ýuridik şahsyň adyna berilýär; daşary ýurt maýaly kompaniýalar ýerli kompaniýalar bilen deň şertlerde arza berýärler.
Kararyň 4-nji maddasyna laýyklykda höweslendiriş ulgamy üç gatlakdan ybarat:
- Türkiýe Asyry ösüş hereketi (Türkiye Yüzyılı Kalkınma Hamlesi, TYKH): Tehnologiýa hereketi maksatnamasy, Ýerli ösüş hereketi maksatnamasy we Strategik hereket maksatnamasy.
- Pudak höweslendiriş ulgamy: Ileri tutulýan maýa goýumlary höweslendiriş ulgamy we Maksatly maýa goýumlary höweslendiriş ulgamy.
- Sebit höweslendirişleri: ýokardaky ulgamlarda goldanylýan maýa goýumlara, maýa goýumyň amala aşyrylýan sebitine görä goşulýan durmuş ätiýaçlandyryş gatanjy goldawlary.
Mundan başga-da kärhanalaryň sanly we ýaşyl öwrülişik maýa goýumlary Sanly öwrülişik maksatnamasy (m.11) we Ýaşyl öwrülişik maksatnamasy (m.12) çäginde seredilýär; bu maksatnamalarda goldanylmagy karar edilen maýa goýumlar ileri tutulýan maýa goýum hasaplanýar (m.9/1-a).
Köne 2012/3305 belgili höweslendiriş karary henizem ulanylýarmy?
Ýok, täze arzalar üçin ulanylmaýar. 9903 belgili Kararyň 34-nji maddasy 15.06.2012-nji ýyldaky 2012/3305 belgili Ministrler Geňeşiniň Karary bilen güýje girizilen köne Maýa goýumlara döwlet kömegi hakynda Karary we 2018/11201 belgili Özüne çekiji merkezler maksatnamasy baradaky Karary (Cazibe Merkezleri Programı) güýjüni ýitiren diýip yglan etdi. Şonuň üçin "umumy höweslendiriş", "iri möçberli maýa goýum" ýa-da köne sebit salgyt ýeňilligi möçberleri ýaly düşünjeler bilen edilen hasaplamalar täze maýa goýumlar üçin indi dogry däl.
Geçiş döwri üçin üç düzgün möhümdir:
- Netijelenmedik arzalar (wagtlaýyn m.1): Karar güýje giren pursadynda netijelenmedik arzalar arza berlen senesinde güýjündäki karara laýyklykda netijelendirilýär; maýadar islese, täze Karara görä seredilýär.
- Bar bolan şahadatnamalar (wagtlaýyn m.2): Köne kararlara laýyklykda berlen höweslendiriş şahadatnamalary esaslanýan kararynyň çäginde ulanylmagyny dowam edýär. Emma köne şahadatnama boýunça alnan maşyn we enjamlar täze Karara görä berlen şahadatnama geçirilip bilinmeýär.
- Möhleti gutaran 6-njy sebit goldawlary (wagtlaýyn m.5): 2012/3305 döwründe berlen we 6-njy sebit üçin göz öňünde tutulan möhletde durmuş ätiýaçlandyryş gatanjy goldawyny alan şahadatnamalarda, işgär sanynyň ortaça derejesi saklanýan ýagdaýynda, goldawyň möhleti arza esasynda 31.12.2028-nji ýyla çenli uzaldylýar.
Haýsy maksatnamalar we höweslendiriş ulgamlary bar?
Maýa goýumyň haýsy ulgama girýändigi onuň peýdalanjak goldaw toplumyny kesgitleýär. Aşakdaky tablisa Kararyň esasy maksatnamalaryny deňeşdirýär.
| Maksatnama / ulgam | Gerimi | Seredilişi | Iň az esasy maýa goýum |
|---|---|---|---|
| Tehnologiýa hereketi maksatnamasy (m.6) | Ministrligiň habarnamasy bilen çap edilýän ileri tutulýan önümler sanawyndaky önümlere ýa-da tehnologiýalara gönükdirilen maýa goýumlar | Baha beriş komiteti, taslama esasynda | Kararda aýratyn görkezilmedik bolsa umumy çäk |
| Ýerli ösüş hereketi maksatnamasy (m.7) | Her welaýat üçin habarnama bilen kesgitlenýän dört ýerli maýa goýum ugry | Baha beriş komiteti, taslama esasynda | Umumy çäk |
| Strategik hereket maksatnamasy (m.8) | Goşulan bahasy ýokary, daşary ýurda garaşlylygy azaldýan, ylmy-barlag mazmuny ýokary önümçilik maýa goýumlary; sanly we ýaşyl öwrülişik | Deslapky baha beriş + ösüş we maýa goýum bankynyň tehniki-ykdysady esaslandyrmasy + Komitet | Ýokary tehnologiýa 100 million TL, beýlekiler 200 million TL |
| Ileri tutulýan maýa goýumlar (m.9) | Kararda sanalan ugurlar: ýokary tehnologiýa, 6-njy sebit, goranmak, magdan senagaty, ylmy-barlag, maglumat merkezi, ýük porty, hilli syýahatçylyk, bilim we ş.m. | Baş müdirlik | Umumy çäk (käbir ugurlarda aýratyn çäk) |
| Maksatly maýa goýumlar (m.10) | EK-3-de sanalan pudaklar, görkezilen şertler bilen | Baş müdirlik | Umumy çäk ýa-da EK-3-däki çäk |
Strategik hereket maksatnamasy üçin Baş müdirlik arzalary deslapky baha bermäge tabşyrýar. Ölçegleriň hatarynda esasy önümiň soňky bir ýyldaky eksportynyň importy örtüş derejesiniň iň köp %70 bolmagy, goşulan baha derejesiniň iň az %30 bolmagy, maýa goýum möçberiniň %20-si möçberinde öz serişdesiniň bolmagy we degişli önümiň importynyň soňky bir ýylda 50 million ABŞ dollaryndan az bolmazlygy bar (m.8/3). Iň az 50 million TL möçberindäki ýaşyl we sanly öwrülişik maýa goýumlary bu baha beriş tapgyry bolmazdan Strategik hereket çäginde goldanylyp bilner (m.8/8).
Ileri tutulýan maýa goýumlaryň sanawy giňdir. Mysal üçin, ýokary tehnologiýaly önüm maýa goýumlary; Stambuldan daşarda orta-ýokary tehnologiýaly önüm maýa goýumlary; hereket edýän (müteharrik) häsiýetlilerden başga 6-njy sebitdäki ähli maýa goýumlar; önümçilik senagatynyň öz sarp edişi üçin gün we ýel elektrik stansiýalary; ylmy-barlag maýa goýumlary; iň az 3 MW kuwwatly maglumat merkezleri; ýük daşamaga niýetlenen portlar; medeniýet we syýahatçylyk gorap saklaýyş we ösüş zolaklaryndaky hem-de termal syýahatçylyk ýerleşdiriş maýa goýumlary; ygtyýarnamaly ammarçylyk we 25 dekar we ondan uly awtomatlaşdyrylan topraksyz teplisalar şu çäge girýär (m.9/1).
Maksatly maýa goýumlarda iki möhüm çäklendirme bar: Stambulda amala aşyrylýan maksatly maýa goýumlar we elektrik öndürmek, paýlamak, saklamak, şeýle hem esasy ulgamdan gaz paýlamak maýa goýumlary salgyt ýeňilliginden peýdalanyp bilmeýär; göterim ýa-da peýda paýy goldawy bolsa diňe 4-nji, 5-nji we 6-njy sebitlerdäki maksatly maýa goýumlara berilýär (m.10).
Goldaw görnüşleri haýsylar we olaryň möçberi näçe?
TYKH maksatnamalarynda gümrük pajyndan boşatmak, goşulan baha üçin salgytdan (GBS; KDV) boşatmak, salgyt ýeňilligi, göterim ýa-da peýda paýy goldawy, maşyn goldawy we maýa goýum üçin ýer bölüp bermek; Pudak höweslendiriş ulgamynda bolsa maşyn goldawyndan başga şol bir görnüşler ulanylýar (m.4). Möçberler we ýokarky çäkler şeýle:
| Goldaw görnüşi | Tehnologiýa / Ýerli ösüş hereketi | Strategik hereket | Ileri tutulýan maýa goýum | Maksatly maýa goýum |
|---|---|---|---|---|
| Gümrük pajyndan boşatmak (m.13) | Bar | Bar | Bar | Bar |
| GBS-den (KDV) boşatmak (m.14) | Bar | Bar | Bar | Bar |
| Salgyt ýeňilligi – maýa goýuma goşant derejesi (m.20) | %50 | %40 | %30 | %20 (Stambul we energetika maýa goýumlary muňa girmeýär) |
| Göterim/peýda paýy goldawy – TCMB syýasat göteriminiň paýy (m.15) | %40, iň köp 20 bal | %30, iň köp 15 bal | %25, iň köp 12,5 bal | %25, iň köp 12,5 bal (diňe 4-5-6-njy sebit) |
| Göterim/peýda paýy goldawynyň ýokarky çägi | Esasy maýa goýumyň %20-si we 240 million TL | %15 we 180 million TL | %10 we 24 million TL | %10 we 12 million TL |
| Maşyn goldawy (m.16) | Maşyn bahasynyň %25-i; esasy maýa goýumyň %15-i we 240 million TL | %25; %15 we 180 million TL | Ýok | Ýok |
| Maýa goýum üçin ýer bölüp bermek (m.21) | Bar | Bar | Bar | Bar |
Goldaw görnüşleriniň işleýşi gysgaça şeýle:
- Gümrük pajyndan boşatmak: Şahadatnama girýän import edilýän maşyn we enjamlar üçin Import tertibi hakynda Kararyndaky gümrük pajy %0 ulanylýar. EK-4-däki maşynlar boşatmasyz import edilip bilner (m.13).
- GBS-den (KDV) boşatmak: Şahadatnama girýän maşyn we enjamlaryň importy we ýurt içinde berilmegi, şeýle hem şahadatnamadaky programma üpjünçiligi we maddy däl hukuklaryň satylmagy we kärende berilmegi GBS-den boşadylyp bilner (m.14).
- Salgyt ýeňilligi: 5520 belgili Korporatiw salgyt hakynda Kanunyň (Kurumlar Vergisi Kanunu) m.32/A maddasynyň çäginde, maýa goýuma goşant möçberine ýetýänçä girdeji ýa-da korporatiw salgyt %60 arzanladylyp ulanylýar. Umumy %25 derejesi üçin bu arzanladylan derejäniň %10 bolmagyny aňladýar. Maýa goýuma goşant möçberiniň %50-sine çenlisi maýadaryň beýleki işlerinden alan girdejilerine-de ulanylyp bilner (m.20/2). Ýer, ýer bölegi, roýalti we amortizasiýa degişli bolmadyk çykdajylar, şeýle hem maliýe we ätiýaçlandyryş edaralary, iş hyzmatdaşlyklary, gur-ulan we gur-ulan-tabşyr modelleri hem-de rödowans (magdan kärendesi) bilen baglanyşykly maýa goýumlar bu goldawdan peýdalanyp bilmeýär (m.20/3).
- Göterim ýa-da peýda paýy goldawy: Banklardan alnan iň az bir ýyl möhletli TL maýa goýum karzynyň esasy maýa goýumyň %70-ine çenli bölegi üçin TCMB-niň bir hepde möhletli repo auksion göterim derejesiniň ýokardaky göterimine gabat gelýän bal ilkinji karz ulanylandan başlap iň köp bäş ýylyň dowamynda býudjetden tölenýär (m.15). Walýuta karzlarynda has pes hemişelik ballar ulanylýar.
- Maşyn goldawy: Diňe TYKH maýa goýumlarynda, birlik bahasy 2 million TL we ondan ýokary bolan maşyn we enjam bahasynyň %25-i tölenýär. Maşyn goldawy bilen göterim goldawy bilelikde ulanylyp bilinmeýär (m.15/9, m.16/3).
- Maýa goýum üçin ýer bölüp bermek: Höweslendiriş şahadatnamaly maýa goýumlara 4706 belgili Kanunyň goşmaça 3-nji maddasynyň çäginde ýer bölünip berlip bilner; salgyt ýeňilligi göz öňünde tutulmadyk maýa goýumlar we elektrik öndürmek maýa goýumlary bu goldawdan peýdalanyp bilmeýär (m.21).
TYKH çägindäki göterim we maşyn goldawy tölegleri çykdajy edilen ýylyndan soňky ýylda Ministrlige hödürlenýän, kasamly maliýe geňeşçisi tarapyndan tassyklanan maýa goýum ösüş hasabatyna görä ýerine ýetirilen iş esasynda amala aşyrylýar (m.17). Berlen goldawlaryň umumy bahasy amala aşyrylan esasy maýa goýum möçberinden geçip bilmeýär (m.5/14).
Höweslendiriş sebitleri haýsylar we haýsy welaýat haýsy sebitde?
Karar welaýatlary durmuş-ykdysady ösüş derejesine görä alty sebite bölýär (m.3, EK-2). Sebitiň belgisi ulaldygyça sebit goldawlary artýar. Doly sanaw:
| Sebit | Welaýatlar | Welaýat sany |
|---|---|---|
| 1-nji sebit | Ankara, Antalya, Bursa, Eskişehir, İstanbul, İzmir, Kocaeli, Muğla | 8 |
| 2-nji sebit | Aydın, Balıkesir, Bolu, Çanakkale, Denizli, Edirne, Kayseri, Konya, Manisa, Mersin, Sakarya, Tekirdağ, Yalova | 13 |
| 3-nji sebit | Adana, Bilecik, Burdur, Düzce, Gaziantep, Isparta, Karabük, Karaman, Kırıkkale, Kırklareli, Kütahya, Nevşehir, Rize, Samsun, Trabzon, Uşak, Zonguldak | 17 |
| 4-nji sebit | Afyonkarahisar, Aksaray, Amasya, Artvin, Çorum, Elazığ, Erzincan, Kastamonu, Kırşehir, Malatya, Sivas | 11 |
| 5-nji sebit | Bartın, Bayburt, Çankırı, Erzurum, Giresun, Hatay, Kahramanmaraş, Kilis, Niğde, Ordu, Osmaniye, Sinop, Tokat, Tunceli, Yozgat | 15 |
| 6-njy sebit | Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Gümüşhane, Hakkari, Iğdır, Kars, Mardin, Muş, Siirt, Şanlıurfa, Şırnak, Van | 17 |
Her welaýatyň sebitini, ilatyny we öňdäki pudaklaryny 81 welaýatyň kartasynda görüp bilersiňiz. Welaýat ýazgylarynyň mysallary üçin İstanbul, Konya we Van sahypalaryna serediň.
Sebit goldawlary maýadara näme berýär?
Sebit höweslendirişleri TYKH we Pudak höweslendiriş ulgamy çäginde goldanylýan maýa goýumlara goşulýan iş bilen üpjünçilik goldawlarydyr (m.4/4):
- Durmuş ätiýaçlandyryş gatanjynyň iş berijiniň paýy boýunça goldaw (m.18): Şahadatnama bilen döredilen goşmaça iş orunlary üçin iş berijiniň paýynyň iň pes zähmet hakyna düşýän böleginiň 6-njy sebitde doly möçberi, beýleki sebitlerde %50-si Ministrligiň býudjetinden tölenýär. Möhletler: 1-nji sebit —, 2-nji sebit 1 ýyl, 3-nji sebit 2 ýyl, 4-nji sebit 4 ýyl, 5-nji sebit 8 ýyl, 6-njy sebit 12 ýyl. TYKH maýa goýumlarynda möhlet 6-njy sebitde 12 ýyl, beýleki sebitlerde (1-nji sebit hem şol sanda) 8 ýyl.
- Durmuş ätiýaçlandyryş gatanjynyň işgäriň paýy boýunça goldaw (m.19): Diňe 6-njy sebitde, goşmaça iş orunlary üçin işgäriň paýynyň iň pes zähmet hakyna düşýän bölegi 10 ýylyň dowamynda tölenip bilner.
- Aşaky sebit goldawy (m.22): Maýa goýum guramaçylykly senagat zolagynda (OSB) ýa-da senagat zolagynda, ýa-da EK-5-däki etraplaryň birinde amala aşyrylsa, iş berijiniň paýy boýunça goldawda bir aşaky sebitiň şertleri ulanylýar; iki şert bilelikde ýerine ýetirilse, iki aşaky sebitiň şertleri. 6-njy sebitde bu ýagdaýda möhlete iki ýyl goşulýar. OSB-leriň işleýşi üçin tehnoparklar we OSB-ler boýunça gollanma serediň.
- Göçürilýän maýa goýumlar (m.18/5): 1-nji sebitden 4-nji, 5-nji ýa-da 6-njy sebite göçürilýän önümçilik senagaty maýa goýumlaryna iň az 50 iş orny we göçürilýän maşynlaryň iň az bir ýyl aktiwlerde hasaba alnan bolmagy şerti bilen sebit goldawlary berilýär; bu maýa goýumlarda iň az maýa goýum möçberi talap edilmeýär.
Goldaw gatanç resminamalarynyň kanuny möhletinde berilmegine we goldawa degişli bolmadyk gatançlaryň öz wagtynda tölenmegine bagly (m.18/6).
31.12.2026-njy ýyla çenli hereket edýän wagtlaýyn goldawlar haýsylar?
Iki wagtlaýyn düzgün käbir ýerlerde 6-njy sebit goldawlaryny 2026-njy ýylyň ahyryna çenli açyk saklaýar:
- Wagtlaýyn m.3 – ýer titreme sebiti: 2023-nji ýylyň 6-njy fewralyndaky ýer titremeleri sebäpli umumy durmuşa täsir eden betbagtçylyk zolagy diýlip ykrar edilen we 2018/11201 belgili Kararyň 2-nji goşundysynda sanalan etraplarda amala aşyryljak maýa goýumlar üçin 31.12.2026-njy ýyla çenli berlen arzalarda 6-njy sebit goldawlary şol bir möçberde, möhletde we şertlerde ulanylýar.
- Wagtlaýyn m.4 – köne Özüne çekiji merkez welaýatlaryndaky OSB-ler: 2018/11201 belgili Kararyň 1-nji goşundysyndaky welaýatlarda ýerleşýän OSB-lerde we senagat zolaklarynda, şeýle hem Sivas Demirağ OSB-de amala aşyryljak önümçilik senagaty maýa goýumlaryna (NACE 10-32 we 38.2) 31.12.2026-njy ýyla çenli berlen arzalarda 6-njy sebit goldawlary berilýär.
Bu çägindäki maýa goýumlar mundan başga-da ileri tutulýan maýa goýum hasaplanýar (m.9/1-ç). Möhlet çäkli bolany üçin, bu mümkinçilikden peýdalanmak isleýän maýadarlar arza resminamalaryny E-TUYS-da 2026-njy ýylyň ahyryndan öň tamamlamalydyrlar.
Iň az maýa goýum möçberi we esasy şertler haýsylar?
Kararyň 5-nji maddasy ähli maýa goýumlar üçin umumy şertleri kesgitleýär:
- Iň az esasy maýa goýum möçberi: Aýratyn görkezilmedik bolsa 1-nji we 2-nji sebitlerde 12 million TL, beýleki sebitlerde 6 million TL (m.5/2). Maliýe kärendesinde her bir kärende kompaniýasy üçin maşyn möçberi iň az 3 million TL bolmaly (m.5/3). TL möçberleri her ýyl gaýtadan bahalandyryş derejesi göz öňünde tutulyp habarnama bilen täzelenýär (m.5/10).
- Maýa goýumyň ugry: Maýa goýum EK-3-däki ugurlara gönükdirilen bolmaly we ondaky şertleri kanagatlandyrmaly; TYKH, sanly we ýaşyl öwrülişik maýa goýumlary üçin bu şert talap edilmeýär (m.5/1).
- Arzadan öňki çykdajy: Höweslendiriş şahadatnamasyna arza berlen senesinden öň edilen çykdajylar şahadatnamanyň çägine girizilmeýär (m.5/6). Şonuň üçin sargytlardan we tölegleriň öňünden arza berilmeli.
- Maddy däl aktiwler: Haryt nyşany, ygtyýarnama, nou-hau ýaly maddalar umumy esasy maýa goýumyň %25-inden geçip bilmeýär (m.5/8).
- Ekoulgamy ösdürmek meýilnamasy: Kiçi we orta kärhana (KOBİ) bolmadyk maýadarlar we Ýerli ösüş hereketiniň maýadarlary esasy maýa goýumyň iň az %2-si möçberinde okuw, ylmy-barlag ýa-da ýerli ösüşe goşant çykdajylaryny öz içine alýan tassyklanan meýilnamany ýerine ýetirmäge borçludyr (m.5/9).
- Arza bermegiň soňky möhleti: Kararyň çäginde 31.12.2030-njy ýyla çenli berlen arzalara seredilýär (m.5/5).
Maýa goýum höweslendiriş şahadatnamasy üçin nädip arza berilýär?
Arza we ondan soňky ähli amallar E-TUYS (Elektron höweslendiriş we daşary ýurt maýasy maglumat ulgamy) arkaly elektron görnüşde alnyp barylýar (m.5/12). Adaty tertip şeýle:
- Deslapky seljerme: Maýa goýum ugrunyň NACE kody, maýa goýumyň ýeri we sebiti, maýa goýumyň haýsy maksatnama ýa-da ulgama girýändigi we iň az möçberi kesgitlenýär.
- E-TUYS ygtyýarlandyrmasy: Kompaniýanyň adyndan ulgama girmek üçin ygtyýarly şahs bellenilýär we amallar elektron gol bilen ýerine ýetirilýär.
- Arza resminamalary: Esasy maýa goýum möçberi (ýer, bina, maşyn, beýlekiler), import edilýän we ýerli maşynlaryň sanawy, iş orunlary we maliýeleşdiriş meýilnamasy, kuwwat maglumatlary girizilýär. TYKH we Strategik hereket arzalary degişli baha beriş komitetiniň taslama esasyndaky seljermesine düşýär.
- Baha beriş we şahadatnama: Taslama pudak, maliýe we tehniki taýdan laýyk hasaplansa, höweslendiriş şahadatnamasy elektron görnüşde berilýär (m.5/4). Maýa goýumyň başlanýan senesi arza berlen senedir (m.29/1).
- Maýa goýum döwri: Maýa goýum möhletini maýadar teklip edýär; 3 ýyldan uzyn bolsa, Ministrlik ony 3 ýyla çenli gysgaldyp biler. Möhletde tamamlanyp bilinmese, ilkinji möhletiň ýarysy möçberinde goşmaça möhlet berlip bilner (m.29/2). Ýurt içindäki satyn alyşlarda şahadatnama çäginde e-hasap-faktura ýa-da e-arhiw hasap-faktura hökmanydyr (m.5/11).
- Tamamlama wizasy: Möhlet gutarandan soň üç aýyň içinde tamamlama wizasy üçin arza berilýär. Wiza ýerinde ekspertiza esasynda ýa-da Baş müdirlik laýyk hasaplasa, kasamly maliýe geňeşçisiniň hasabaty esasynda berilýär (m.29/5-6). Iş bilen üpjünçilik goldawlary wizaly şahadatnamadaky iş orunlary bilen çäklenýär.
Höweslendiriş şahadatnamasy alnandan soň nämelere üns bermeli?
Şahadatnama maýadaryň öňünde yzygiderli borçnamalary goýýar:
- Geçirmek we paý satmak: Wizasy berilmedik şahadatnamanyň başga maýadara geçirilmegi Baş müdirligiň rugsadyna bagly; TYKH maýa goýumlarynda taslama tamamlanmazdan öň paýlaryň geçirilmegi (Borsa İstanbul-da köpçülige ýerleşdirmekden başga) goşmaça komitet kararyny talap edýär (m.25).
- Maşyn satmak we kärende bermek: Tamamlama wizasy üçin arza berlenden başlap iki ýyl geçmänkä esasy serişdeleri satmak Ministrligiň rugsadyna bagly we goldawlaryň yzyna alynmagyna getirip biler; iki ýyl geçenden soň satuw erkindir (m.26). Kärende bermek hem rugsada bagly (m.27).
- Ýeriniň üýtgemegi: Maýa goýumyň goldaw möhletiniň dowamynda ýerleşýän sebitinde işlemegi esasdyr; has az goldanylýan sebite göçürilende artykmaç goldawlar yzyna alynýar (m.28).
- Beýleki döwlet goldawlary: Kararyň çägindäki goldawlar düzgün bolşy ýaly beýleki döwlet edaralarynyň goldawlary bilen birleşdirilip bilinmeýär; subsidiýaly karz hem-de Tehnologiýa hereketi maýa goýumlarynda KOSGEB we TÜBİTAK goldawlary muňa degişli däl (m.33).
- Sanksiýa: Şahadatnamanyň şertleriniň berjaý edilmezligi, ýalňyşdyryjy maglumat berilmegi ýa-da maýa goýumyň möhletinde tamamlanmazlygy şahadatnamanyň ýatyrylmagyna ýa-da bölekleýin sanksiýa getirýär; goldawlar 6183 belgili Kanuna laýyklykda gijikdirme puly bilen yzyna alynýar (m.32).
Salgyt ýeňilligi we iş bilen üpjünçilik goldawlary köp ýyllaryň dowamynda ulanylýandygy sebäpli, buhgalter ýazgylaryny şahadatnama boýunça aýratyn alyp barmak maslahat berilýär. Salgyt tarapy üçin Türkiýäniň salgyt ulgamy boýunça gollanma serediň.
Daşary ýurtly maýadar höweslendirişi nädip meýilleşdirmeli?
Daşary ýurtly maýadar üçin üç amaly nokat möhümdir. Birinjisi, kompaniýany döretmek bilen arzanyň wagtynyň gabat gelmegi: hasaba alnan senesi höweslendiriş arzasyndan iň köp bir ýyl öň bolan täze kompaniýalar salgyt ýeňilliginden ýüz öwrüp, TYKH-da göterim ýa-da maşyn goldawynyň derejesine 5 bal we ýokarky çäge 60 million TL, ileri tutulýan maýa goýumlarda 2 bal we 6 million TL, maksatly maýa goýumlarda 2 bal we 2,4 million TL goşulmagyny talap edip bilerler (m.20/4). Entek peýda getirmejek täze gurluş üçin bu saýlaw pul akymy taýdan has manyly bolup biler; jikme-jiklikler üçin kompaniýa açmak boýunça gollanma serediň.
Ikinjisi, ýer saýlamak: şol bir maýa goýum 1-nji sebitdäki OSB-de ýa-da 4-nji sebitdäki OSB-de amala aşyrylanda iş bilen üpjünçilik goldawynyň möhleti ep-esli üýtgeýär. Erkin zolaklaryň aýratyn salgyt tertibi bolany üçin, eksporta gönükdirilen taslamalarda erkin zolaklar boýunça gollanmadaky mümkinçilikler hem deňeşdirilmeli. Üçünjisi, arzadan öň çykdajy etmegiň gadagançylygy: maşyn sargydy ýa-da ýer töleg arzadan öň edilse, bu çykdajylar höweslendirişiň çäginden daşarda galýar.
Köp berilýän soraglar
2012/3305 belgili höweslendiriş karary güýjündemi?
Ýok. Prezidentiň 9903 belgili Kararynyň 34-nji maddasy bilen 2012/3305 belgili Karar we 2018/11201 belgili Özüne çekiji merkezler maksatnamasy baradaky Karar güýjüni ýitirdi. Bu kararlara laýyklykda öň berlen höweslendiriş şahadatnamalary bolsa esaslanýan kararynyň çäginde ulanylmagyny dowam edýär (wagtlaýyn m.2). Täze arzalara 30.05.2025-nji ýyldan bäri 9903 belgili Karara laýyklykda seredilýär.
Maýa goýum höweslendiriş şahadatnamasy üçin iň az maýa goýum möçberi näçe?
Kararda aýratyn möçber göz öňünde tutulmadyk bolsa, iň az esasy maýa goýum möçberi 1-nji we 2-nji sebitlerde 12 million TL, 3-nji, 4-nji, 5-nji we 6-njy sebitlerde 6 million TL (m.5/2). Strategik hereket maksatnamasynda çäk ýokary tehnologiýa maýa goýumlary üçin 100 million TL, beýlekiler üçin 200 million TL. TL möçberleri her ýyl gaýtadan bahalandyryş derejesi bilen täzelenýär.
Höweslendiriş şahadatnamasyna arza nirede berilýär?
Arza Senagat we tehnologiýa ministrliginiň Höweslendirişi amala aşyrmak we daşary ýurt maýasy baş müdirliginiň web esasly ulgamy bolan E-TUYS arkaly elektron gol bilen berilýär. Şahadatnama hem elektron görnüşde berilýär, üýtgetme we tamamlama wizasy ýaly soňky amallar şol ulgamda alnyp barylýar. 9903 belgili Kararyň çäginde 31.12.2030-njy ýyla çenli berlen arzalara seredilýär.
Daşary ýurt maýaly kompaniýalar höweslendirişlerden peýdalanyp bilýärmi?
Hawa. Höweslendiriş şahadatnamasy maýa goýumy amala aşyrjak fiziki ýa-da ýuridik şahsyň adyna berilýär we Karar daşary ýurt maýaly kompaniýalar üçin aýratyn şert göz öňünde tutmaýar. Türkiýede döredilen daşary ýurt maýaly kompaniýa ýerli kompaniýalar bilen şol bir maksatnamalara, şol bir möçberde we möhletde arza berip biler. Maýa goýumyň iň az möçber, ugur we sebit şertlerini kanagatlandyrmagy ýeterlikdir.
Salgyt ýeňilligi goldawy näçe artykmaçlyk berýär?
Salgyt ýeňilligi maýa goýuma goşant möçberine ýetýänçä korporatiw salgydyň %60 arzanladylyp ulanylmagydyr; umumy %25 derejesi bu döwürde %10-a çenli peselýär. Maýa goýuma goşant derejesi Tehnologiýa we Ýerli ösüş hereketinde %50, Strategik hereketde %40, ileri tutulýan maýa goýumlarda %30, maksatly maýa goýumlarda %20. Stambuldaky maksatly maýa goýumlar bu goldawdan peýdalanyp bilmeýär.
Arza bermezden öň maşyn satyn alsam, höweslendirişden peýdalanyp bilerinmi?
Ýok. Kararyň 5/6-njy maddasyna laýyklykda höweslendiriş şahadatnamasyna arza berlen senesinden öň edilen maýa goýum çykdajylary şahadatnamanyň çägine girizilmeýär. Maýa goýumyň başlanýan senesi arza berlen senedir. Şonuň üçin maşyn sargydyna, öňünden tölege ýa-da import amallaryna başlamazdan öň E-TUYS arzasy berlen bolmaly.
Çeşmeler
- Prezidentiň 9903 belgili Kararynyň goşundysy bolan Maýa goýumlara döwlet kömegi hakynda Karar (Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar), m.3-5, 8-10, 13-22, 25-29, 32-35, wagtlaýyn m.1-5, EK-2 (Resmi Gazeta, 30.05.2025, № 32915)
- Ministrler Geňeşiniň 15.06.2012-nji ýyldaky 2012/3305 belgili Karary (9903 m.34 bilen güýjüni ýitirdi)
- Özüne çekiji merkezler maksatnamasynyň çäginde maýa goýumlary goldamak hakynda 2018/11201 belgili Karar (Cazibe Merkezleri Programı Kararı; 9903 m.34 bilen güýjüni ýitirdi)
- 5520 belgili Korporatiw salgyt hakynda Kanun (Kurumlar Vergisi Kanunu), m.32/A
- Hazyna degişli gozgalmaýan emläkleri peýdalanmak we Goşulan baha üçin salgyt hakynda Kanuna üýtgetmeler girizmek barada 4706 belgili Kanun, goşmaça m.3