Tehnologiýa ösüş zolaklarynda (tehnopark) işleýän kompaniýalaryň diňe zolakdaky programma üpjünçiligi, dizaýn we ylmy-barlag işlerinden alan girdejileri hem-de ylmy-barlag işgärleriniň aýlyklaryna düşýän girdeji salgydy 4691 belgili Kanunyň wagtlaýyn m.2 maddasyna laýyklykda 31.12.2028-nji ýyla çenli boşatmanyň ýa-da hasapdan çykarmanyň çägindedir. Guramaçylykly senagat zolaklary (OSB) bolsa 4562 belgili Kanuna laýyklykda infrastrukturasy taýýar senagat ýer böleklerini hödürleýär; 9903 belgili Kararyň m.22 maddasyna laýyklykda OSB-däki höweslendirilýän maýa goýumlar durmuş ätiýaçlandyryş gatanjy goldawynda bir aşaky sebitiň şertlerinden peýdalanýar.
Tehnopark (tehnologiýa ösüş zolagy) näme?
Tehnopark 4691 belgili Tehnologiýa ösüş zolaklary hakynda Kanunda (Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu) "tehnologiýa ösüş zolagy" (TGB) diýlip atlandyrylýar. Kanunyň 3-nji maddasyna laýyklykda TGB ýokary ýa-da öňdebaryjy tehnologiýany ulanýan ýa-da täze tehnologiýalara gönükdirilen firmalaryň uniwersitetiň, ýokary tehnologiýa institutynyň ýa-da ylmy-barlag merkeziniň mümkinçiliklerinden peýdalanyp tehnologiýa ýa-da programma üpjünçiligini öndürýän, tehnologik açyşlary täjirçilik önümine öwürýän we akademiki, ykdysady we durmuş gurluşynyň birleşýän ýeridir. Şol bir pudak toparyndaky telekeçilere bölünip berlen ýöriteleşdirilen TGB-ler hem şol goldawlardan peýdalanýar (goşmaça m.1).
Zolaklar Prezidentiň karary bilen döredilýär (m.4) we paýdarlar jemgyýeti görnüşinde döredilen dolandyryjy kompaniýa tarapyndan işledilýär; esaslandyryjylaryň arasynda iň az bir uniwersitet, ýokary tehnologiýa instituty ýa-da döwlet ylmy-barlag merkezi bolýar. Daşary ýurt hususy hukuk ýuridik şahslary hem 4875 belgili Kanunyň çäginde dolandyryjy kompaniýa gatnaşyjy bolup bilýär (m.5). Ministrligiň maglumatlaryna görä yglan edilen TGB-leriň sany 113, işleýänleriň sany 95 (Senagat we tehnologiýa ministrliginiň (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı) 2025-nji ýyl üçin iş hasabaty). Zolakda ýerleşmek üçin telekeçi dolandyryjy kompaniýa ylmy-barlag, programma üpjünçiligi ýa-da dizaýn taslamasyny hödürleýär; taslama laýyk hasaplansa, ýer bölünip berilýär.
Tehnoparkda haýsy salgyt artykmaçlyklary bar?
Tehnopark artykmaçlyklarynyň köpüsi 4691 belgili Kanunyň wagtlaýyn 2-nji maddasynda beýan edilýär we 31.12.2028-nji ýyla çenli ulanylýar:
| Artykmaçlyk | Mazmuny | Esasy |
|---|---|---|
| Girdeji boşatmasy | Zolakdaky salgyt töleýjileriň diňe zolakdaky programma üpjünçiligi, dizaýn we ylmy-barlag işlerinden alan girdejileri hem-de dolandyryjy kompaniýanyň girdejileri girdeji we korporatiw salgytdan boşadylýar | Wagtlaýyn m.2/1 |
| Aýlyk boýunça girdeji salgydyny hasapdan çykarmak | Zolakda işleýän ylmy-barlag, dizaýn we kömekçi işgärleriň şu wezipeleri bilen baglanyşykly aýlyklarynyň iň pes umumy zähmet hakynyň kyrk essesinden geçmeýän bölegine düşýän girdeji salgydy (iň pes zähmet haky boýunça boşatma aýrylandan soň) hasapdan çykarylýar | Wagtlaýyn m.2/3 |
| Möhür salgydy | Şol aýlyklar bilen baglanyşykly resminamalaryň iň pes umumy zähmet hakynyň kyrk essesinden geçmeýän bölegi möhür salgydyndan boşadylýar | Wagtlaýyn m.2/3 |
| Durmuş ätiýaçlandyryş gatanjynyň iş berijiniň paýy boýunça goldaw | Wagtlaýyn m.2 çäginde aýlygy salgytdan boşadylan işgärler üçin iş berijiniň paýynyň ýarysy býudjetden tölenýär | 5746 belgili Kanun m.3/3 |
| Gümrük pajyndan boşatmak | Programma üpjünçiligi, ylmy-barlag, innowasiýa we dizaýn taslamalarynda ulanmak üçin import edilýän harytlar gümrük pajyndan we gaznalardan, degişli resminamalar we amallar möhür salgydyndan we ýygymdan boşadylýar | Goşmaça m.2 |
| Esasy ylymlar uçurymlary üçin goldaw | Matematika, fizika, himiýa, biologiýa ýaly goldanylýan ugurlardan iň az bakalawr derejeli ylmy-barlag işgäri üçin aýlyk iň pes umumy zähmet haky möçberi iki ýylyň dowamynda býudjetden tölenýär (umumy işgärleriň %10-y bilen çäklenýär) | m.8/4 |
| Maýa goldawy boýunça aýyrma | Zolakdaky taslamalary maliýeleşdirmek üçin berlen maýa goldawlary girdejiniň %10-yndan we öz maýasynyň %20-sinden hem-de ýyllyk 1 000 000 TL-den geçmezlik şerti bilen aýrylyp bilner | Wagtlaýyn m.4 |
Işgärler boýunça höweslendirişlerde käbir çäkler bar: girdeji salgydy we durmuş ätiýaçlandyryş gatanjy höweslendirişlerinden peýdalanjak kömekçi işgärleriň sany ylmy-barlag we dizaýn işgärleriniň sanynyň %10-yndan, umumy işgär sany 15-e çenli bolan firmalarda %20-sinden geçip bilmeýär. Hepdede 45 sagatdan artyk iş höweslendirişiň çägine girmeýär. Zolakdan daşarda geçirilen wagt, kanunda sanalan ýagdaýlardan başga, işgär sanynyň ýa-da iş wagtynyň %20-si bilen çäklendirilip höweslendirişden peýdalanyp biler; Prezident bu derejäni %100-e çenli ýokarlandyryp biler (wagtlaýyn m.2/3).
Mundan başga-da ýyllyk beýannama bilen boşadylan girdejisi 1 000 000 TL we ondan ýokary bolan salgyt töleýjiler bu möçberiň %2-sini (ýylda iň köp 20 000 000 TL) şol ýylyň içinde töwekgelçilik maýasy gaznalaryna ýa-da inkubasiýa merkezlerindäki telekeçilere goýmaga borçludyr; tersine bolan ýagdaýynda boşadylan girdejiniň %20-si boşatmadan peýdalanyp bilmeýär (goşmaça m.3).
Tehnoparkda önümçilik alyp barmak bolýarmy we boşatma ähli girdejä degişlimi?
Girdeji boşatmasy diňe zolakdaky programma üpjünçiligi, dizaýn we ylmy-barlag işlerinden gelýän girdejini öz içine alýar. Kärhanalar zolakda tamamlan taslamalarynyň netijesi bolan tehnologik önümi dolandyryjy kompaniýanyň makullamagy we Ministrligiň rugsady bilen zolagyň içinde öndürip bilerler; ýöne bu önümçilik maýa goýumlary bilen baglanyşykly girdejiler we bu maýa goýumlarda işleýän işgärler zolakdan daşardaky kärhanalar ýaly umumy düzgünler boýunça salgyt salynýar we kitaplarda aýratyn hasaba alynýar (m.8/2). Maddy däl hukuklaryň satylmagyndan, geçirilmeginden ýa-da kärende berilmeginden gelýän girdejilerde boşatma Prezident tarapyndan kesgitlenýän hasaba alyş we hilli çykdajy şertlerine baglanyp bilner (wagtlaýyn m.2/2).
Ýurt içindäki iň az korporatiw salgyt babatda, 5520 belgili Kanunyň m.32/C maddasyna laýyklykda 4691 belgili Kanunyň çägindäki girdeji boşatmalary iň az salgyt binýadynyň hasaplanylyşynda aýrylýar; şeýlelikde tehnopark boşatmasy iň az salgyt sebäpli ýitmeýär. Umumy salgyt çarçuwasy üçin Türkiýäniň salgyt ulgamy boýunça gollanma serediň.
Ylmy-barlag we dizaýn merkezleri tehnoparkdan nähili tapawutlanýar?
Tehnoparka göçmek islemeýän kompaniýalar öz düzüminde 5746 belgili Ylmy-barlag, ösüş we dizaýn işlerini goldamak hakynda Kanunyň çäginde ylmy-barlag ýa-da dizaýn merkezini döredip bilerler. Kanunyň 2-nji maddasyna laýyklykda ylmy-barlag merkezi çäklendirilen salgyt töleýji edaralaryň Türkiýedäki iş ýerleri hem şol sanda maýa kompaniýalarynyň aýratyn bölüm hökmünde guralan we kanunyň tekstine görä iň az elli doly iş wagtyna deňlenen ylmy-barlag işgärini işe alýan bölümidir; dizaýn merkezi üçin kanunyň tekstindäki çäk on doly iş wagtyna deňlenen dizaýn işgäridir. Arza bermezden öň Senagat we tehnologiýa ministrliginiň häzirki ulanyş ölçegleri goşmaça barlanmalydyr.
Bu merkezlere 5746 belgili Kanunyň m.3 maddasy bilen şu goldawlar berilýär:
- Ylmy-barlag we dizaýn aýyrmasy: Ylmy-barlag, innowasiýa we dizaýn çykdajylarynyň doly möçberi korporatiw girdejini kesgitlemekde aýrylýar; belli ölçegleri kanagatlandyrýan merkezlerde öňki ýyl bilen deňeşdirilende artyşyň %50-sine çenlisi goşmaça aýyrmanyň predmeti bolup biler.
- Çeşmesinde tutulýan girdeji salgydy boýunça höweslendiriş: Ylmy-barlag, dizaýn we kömekçi işgärleriň aýlyklarynyň iň pes umumy zähmet hakynyň kyrk essesinden geçmeýän bölegine düşýän girdeji salgydynyň doktorlyk derejelileri üçin %95-i, magistrlik derejelileri üçin %90-y, beýlekiler üçin %80-i hasapdan çykarylýar.
- Durmuş ätiýaçlandyryş gatanjy goldawy: Iş berijiniň paýynyň ýarysy býudjetden tölenýär.
- Möhür salgydy we gümrük boşatmasy: Ylmy-barlag işleri bilen baglanyşykly resminamalar möhür salgydyndan, barlagda ulanyljak import harytlary gümrük pajyndan boşadylýar.
Tehnoparkdan esasy tapawudy şeýle: tehnoparkda programma üpjünçiligi we ylmy-barlag girdejisi doly boşadylýar; ylmy-barlag merkezinde bolsa girdeji däl-de, ylmy-barlag çykdajysy aýrylýar.
Guramaçylykly senagat zolagy (OSB) näme?
Guramaçylykly senagat zolagy 4562 belgili Guramaçylykly senagat zolaklary hakynda Kanunyň (Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu) m.3 maddasyna laýyklykda senagatyň amatly ýerlerde ýerleşmegini üpjün etmek, bulaşyk senagatlaşmanyň we daşky gurşaw meseleleriniň öňüni almak maksady bilen serhetleri tassyklanan ýerleriň umumy peýdalanyş meýdançalary, hyzmat we goldaw meýdançalary we zerur bolanda tehnologiýa ösüş zolaklary bilen enjamlaşdyrylyp, meýilnamalaýyn senagata bölünip berilýän haryt we hyzmat önümçilik zolagydyr. Maýadar üçin OSB-niň esasy gymmaty gurluşyk meýilnamasy, elektrik, tebigy gaz, suw, arassalaýyş we ýol infrastrukturasy taýýar ýer böleklerini hödürlemegidir.
OSB ýuridik şahs hukugyna eýedir. Zolakda ýer bölegi bölünip berlen ýa-da öz eýeçiligindäki ýer böleginde önümçilik alyp barýan şahsa gatnaşyjy diýilýär (m.3/e). Şol bir pudak toparyna bölünip berlen ýöriteleşdirilen OSB-ler we daşky gurşaw ölçeglerini kanagatlandyrýan ýaşyl OSB-ler hem Kanunda kesgitlenendir. TGB meýdançasy OSB-niň içinde ýerleşse, taslamany tassyklamak we rugsatnama amallary 4562 belgili Kanuna laýyklykda alnyp barylýar (4691 m.4).
OSB-de ýer nädip bölünip berilýär we haýsy çäklendirmeler bar?
Deslapky bölüp bermek we ýer bölegini bölüp bermek telekeçi topary ýa-da umumy ýygnak tarapyndan kesgitlenen ýörelgelere we aç-açanlyk esasyna laýyklykda OSB-niň direktorlar geňeşi tarapyndan amala aşyrylýar (4562 m.18). Bölüp bermek tapgyrynda üns berilmeli düzgünler şulardyr:
- Maksadyndan daşary peýdalanmagyň we satmagyň gadagançylygy: Bölünip berlen ýer maksadyndan daşary peýdalanylyp bilinmeýär; bergiň doly möçberi tölenmänkä we desga önümçilige başlamanka satylyp, geçirilip bilinmeýär. Bu ýagdaý tapuda bellik edilýär.
- Tapu we yzyna satyn almak hukugy: Bölüp bermegiň bahasy tölenen ýa-da kepillik berlen bolsa, önümçilige başlanlara yzyna satyn almak belligi bolmazdan, başlamadyklara bolsa yzyna satyn almak belligi bilen tapu berilýär. Esasy maýa goýumyň iň az %50-si möçberinde bank maýa goýum karzyny ulanan gatnaşyja önümçilige başlamak şerti talap edilmezden yzyna satyn almak belligi bolmadyk tapu berlip bilner.
- Geçirmekde OSB-niň razylygy: OSB-niň içindäki, OSB-niň eýeçiliginde bolmadyk gozgalmaýan emläkleriň üçünji şahslara geçirilmeginde OSB-niň laýyklyk netijenamasy talap edilýär.
- Kärende bermek: Gatnaşyjylar desgalaryny önümçilik maksady bilen kärendeçilere kärende berip bilerler; OSB hem üstki gurluşy gurup, önümçilik borçnamasyny berýän maýadarlara kärende berip ýa-da satyp biler.
Mugt bölüp bermek: Prezidentiň karary bilen kesgitlenen welaýatlardaky we etraplardaky OSB-lerde ýer bölekleri doly ýa-da bölekleýin mugt bölünip berlip bilner. Ministrligiň karzyny ulanýan OSB-lerdäki bölünip berilmedik ýer bölekleri hem iň az on adamlyk iş ornuny göz öňünde tutýan maýa goýumlara mugt bölünip berlip bilner; şertler berjaý edilmese ýa-da maýa goýum möhletinde tamamlanmasa, bölüp bermek kazyýet karary talap edilmezden ýatyrylýar (goşmaça m.3).
OSB ýuridik şahsy Kanuny ulanmak bilen baglanyşykly amallarda ähli salgytlardan, ýygymlardan we pajlardan boşadylýar (bank we ätiýaçlandyryş amallary salgydy muňa girmeýär) we arassalaýyş desgasyny işledýän OSB-lerden şäher häkimlikleri tarapyndan hapa suw tölegi alynmaýar (m.21). Bu boşatma OSB-niň özüne degişlidir; gatnaşyjy kompaniýalar umumy salgyt düzgünlerine tabyndyr.
OSB-de maýa goýmagyň höweslendiriş artykmaçlygy näme?
OSB-däki maýa goýumyň iň anyk artykmaçlygy 9903 belgili Maýa goýumlara döwlet kömegi hakynda Karardan gelýär. Kararyň 22-nji maddasyna laýyklykda höweslendiriş şahadatnamaly maýa goýum OSB-de ýa-da senagat zolagynda amala aşyrylsa, durmuş ätiýaçlandyryş gatanjynyň iş berijiniň paýy boýunça goldawda bir aşaky sebitiň şertleri we möhletleri ulanylýar; maýa goýum mundan başga-da EK-5-däki etraplaryň birinde ýerleşse, iki aşaky sebitiň şertleri. 6-njy sebitde bolsa möhlete iki ýyl goşulýar. Mysal üçin, 2-nji sebitde 1 ýyl bolan goldaw möhleti şol bir maýa goýum OSB-de amala aşyrylanda 3-nji sebitiň möhleti bolan 2 ýyla çenli artýar.
Mundan başga-da 9903 belgili Kararyň wagtlaýyn m.4 maddasyna laýyklykda köne Özüne çekiji merkezler maksatnamasynyň (Cazibe Merkezleri Programı) çägindäki welaýatlaryň OSB-lerinde we senagat zolaklarynda, şeýle hem Sivas Demirağ OSB-de amala aşyryljak önümçilik maýa goýumlaryna 31.12.2026-njy ýyla çenli berlen arzalarda 6-njy sebit goldawlary ulanylýar. Sebitleriň welaýat sanawy we goldaw möçberleri üçin maýa goýum höweslendiriş ulgamy boýunça gollanma we welaýatlar kartasyna serediň.
Tehnopark, ylmy-barlag merkezi, OSB we erkin zolak nähili deňeşdirilýär?
| Ölçeg | Tehnopark (4691) | Ylmy-barlag merkezi (5746) | OSB (4562) | Erkin zolak (3218) |
|---|---|---|---|---|
| Laýyk iş | Programma üpjünçiligi, ylmy-barlag, dizaýn | Kompaniýanyň içindäki ylmy-barlag ýa-da dizaýn | Önümçilik we senagat | Eksporta gönükdirilen önümçilik, söwda, hyzmat |
| Girdeji salgydy | Zolakdaky programma üpjünçiligi/ylmy-barlag girdejisi boşadylýar (31.12.2028-e çenli) | Ylmy-barlag çykdajysynyň doly möçberi aýrylýar | Umumy düzgünler; höweslendiriş şahadatnamasy bilen salgyt ýeňilligi | Önümçilik girdejisi (daşary ýurda, zolagyň içine, beýleki erkin zolaklara satuw) boşadylýar |
| Işgärler | Aýlyk boýunça girdeji salgydyny hasapdan çykarmak + SGK iş berijiniň paýynyň ýarysy | %80-95 çeşmesinde tutulýan salgydy hasapdan çykarmak + SGK iş berijiniň paýynyň ýarysy | 9903 m.22 boýunça bir aşaky sebitiň SGK goldawy | %85 eksport şerti bilen aýlyk salgydyny hasapdan çykarmak |
| Giriş şerti | Dolandyryjy kompaniýanyň taslamany tassyklamagy | Kanunyň tekstine görä 50 doly iş wagtyna deňlenen ylmy-barlag işgäri | Ýer bölegini bölüp bermek ýa-da satyn almak | Söwda ministrliginiň (Ticaret Bakanlığı) iş ygtyýarnamasy |
Haýsy tertibiň laýykdygy işiň häsiýetine (programma üpjünçiligimi ýa-da önümçilikmi), satuwlaryň ýurt içine ýa-da daşary ýurda edilýändigine we işgär gurluşyna bagly. Eksporta gönükdirilen önümçilik üçin erkin zolaklar boýunça gollanma, işgärleri meýilleşdirmek üçin zähmet hukugynyň esaslary bilelikde seredilmeli.
Köp berilýän soraglar
Tehnopark salgyt ýeňilligi haçan gutarýar?
4691 belgili Kanunyň wagtlaýyn m.2 maddasyna laýyklykda zolakdaky programma üpjünçiligi, dizaýn we ylmy-barlag işlerinden alnan girdeji boşatmasy we işgärleriň aýlyklary boýunça girdeji salgydyny hasapdan çykarmak 31.12.2028-nji ýyla çenli ulanylýar. Maýa goldawlaryny aýyrmak baradaky wagtlaýyn m.4 hem şol sene çenli hereket edýär. Möhleti uzaltmak diňe täze kanun üýtgetmesi bilen mümkin.
Daşary ýurt kompaniýasy tehnoparkda iş alyp baryp bilermi?
Hawa. Tehnoparkda ýerleşmek üçin Türkiýede döredilen kompaniýa ýa-da şahamça arkaly dolandyryjy kompaniýa ylmy-barlag, programma üpjünçiligi ýa-da dizaýn taslamasy hödürlenýär; daşary ýurt maýasy bu kompaniýalarda erkin gatnaşyp biler. 4691 belgili Kanunyň m.5 maddasy mundan başga-da daşary ýurt hususy hukuk ýuridik şahslarynyň 4875 belgili Kanunyň çäginde dolandyryjy kompaniýa gatnaşyjy bolup biljekdigini göz öňünde tutýar.
Tehnoparkda işleýänleriň hemmesiniň aýlygy salgytdan boşadylýarmy?
Ýok. Girdeji salgydyny hasapdan çykarmak diňe zolakda işleýän ylmy-barlag, dizaýn we kömekçi işgärleriň şu wezipeleri bilen baglanyşykly aýlyklaryna we iň pes umumy zähmet hakynyň kyrk essesine çenli ulanylýar. Kömekçi işgärleriň sany ylmy-barlag we dizaýn işgärleriniň %10-yndan (15 adama çenli firmalarda %20-sinden) geçip bilmeýär. Önümçilik maýa goýumlarynda işleýänler umumy düzgünlere tabyndyr.
OSB-de alan ýerimi satyp bilerinmi?
Bergiň doly möçberi tölenmänkä we desga önümçilige başlamanka OSB-den bölünip berlen ýer satylyp, geçirilip bilinmeýär; bu gadagançylyk tapuda bellik edilýär (4562 m.18). Önümçilige başlanandan soň hem OSB-niň içindäki gozgalmaýan emlägiň üçünji şahsa geçirilmegi üçin OSB-niň laýyklyk netijenamasy gerek we täze satyn alyjy öňki gatnaşyjynyň borçnamalary bilen baglydyr.
OSB-de maýa goýmak höweslendirişi artdyrýarmy?
Hawa, iş bilen üpjünçilik goldawlary babatda. 9903 belgili Kararyň m.22 maddasyna laýyklykda höweslendiriş şahadatnamaly maýa goýum OSB-de amala aşyrylsa, durmuş ätiýaçlandyryş gatanjynyň iş berijiniň paýy boýunça goldawda bir aşaky sebitiň şertleri we möhletleri ulanylýar; 6-njy sebitde möhlete iki ýyl goşulýar. Wagtlaýyn m.4 çägindäki OSB-lerde bolsa 31.12.2026-njy ýyla çenli arzalarda 6-njy sebit goldawlary berilýär.
Ylmy-barlag merkezi üçin näçe işgär gerek?
5746 belgili Kanunyň m.2 maddasynyň tekstine görä ylmy-barlag merkezi iň az elli, dizaýn merkezi iň az on doly iş wagtyna deňlenen işgäri işe alýan aýratyn bölümdir. Merkeziň şahadatnamasyny Senagat we tehnologiýa ministrligi berýändigi sebäpli, arza bermezden öň Ministrligiň häzirki ulanyş ölçegleri we talap edilýän resminamalar goşmaça barlanmalydyr.
Çeşmeler
- 4691 belgili Tehnologiýa ösüş zolaklary hakynda Kanun (Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu), m.3, 4, 5, 8, goşmaça m.1-3, wagtlaýyn m.2, wagtlaýyn m.4 (Resmi Gazeta, 06.07.2001, № 24454)
- 5746 belgili Ylmy-barlag, ösüş we dizaýn işlerini goldamak hakynda Kanun (Araştırma, Geliştirme ve Tasarım Faaliyetlerinin Desteklenmesi Hakkında Kanun), m.2, m.3
- 4562 belgili Guramaçylykly senagat zolaklary hakynda Kanun (Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu), m.3, 18, 21, goşmaça m.3
- 5520 belgili Korporatiw salgyt hakynda Kanun (Kurumlar Vergisi Kanunu), m.32/C
- Prezidentiň 9903 belgili Kararynyň goşundysy bolan Maýa goýumlara döwlet kömegi hakynda Karar, m.22, wagtlaýyn m.4 (Resmi Gazeta, 30.05.2025, № 32915)
- Senagat we tehnologiýa ministrliginiň 2025-nji ýyl üçin iş hasabaty (TGB sanlary)