Texnologiya inkişafı zonalarında (texnopark) fəaliyyət göstərən şirkətlərin yalnız zonadakı proqram təminatı, dizayn və Ar-Ge fəaliyyətindən əldə etdikləri mənfəət, habelə Ar-Ge işçilərinin əmək haqqına düşən gəlir vergisi 4691 saylı Qanunun keçid m.2-sinə əsasən 31.12.2028-ci il tarixinədək azadolma və ya silinmə çərçivəsindədir. Mütəşəkkil sənaye zonaları (OSB) isə 4562 saylı Qanuna əsasən infrastrukturu hazır sənaye sahələri təqdim edir; 9903 saylı Qərarın m.22-sinə görə OSB-dəki təşviqli investisiyalar sosial sığorta dəstəyində bir aşağı regionun şərtlərindən yararlanır.
Texnopark (texnologiya inkişafı zonası) nədir?
Texnopark 4691 saylı Texnologiya İnkişafı Zonaları haqqında Qanunda (Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu) "texnologiya inkişafı zonası" (TGB) adlanır. Qanunun 3-cü maddəsinə görə TGB yüksək və ya qabaqcıl texnologiyadan istifadə edən, yaxud yeni texnologiyalara yönəlmiş firmaların universitetin, yüksək texnologiya institutunun və ya Ar-Ge mərkəzinin imkanlarından yararlanaraq texnologiya və ya proqram təminatı istehsal etdiyi, texnoloji ixtiraları kommersiya məhsuluna çevirdiyi və akademik, iqtisadi və sosial strukturun birləşdiyi ərazidir. Eyni sektor qrupundakı sahibkarlar üçün ayrılan ixtisaslaşmış TGB-lər də eyni dəstəklərdən yararlanır (əlavə m.1).
Zonalar Prezident qərarı ilə yaradılır (m.4) və səhmdar cəmiyyət kimi təsis edilmiş idarəedici şirkət tərəfindən idarə olunur; təsisçilər arasında ən azı bir universitet, yüksək texnologiya institutu və ya dövlət Ar-Ge mərkəzi olur. Xarici özəl hüquqi şəxslər də 4875 saylı Qanun çərçivəsində idarəedici şirkətə ortaq ola bilər (m.5). Nazirliyin məlumatına görə elan edilmiş TGB-lərin sayı 113, fəaliyyətdə olanların sayı 95-dir (Sənaye və Texnologiya Nazirliyinin (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı) 2025-ci il fəaliyyət hesabatı). Zonada yer almaq üçün sahibkar idarəedici şirkətə Ar-Ge, proqram təminatı və ya dizayn layihəsi təqdim edir; layihə uyğun görülərsə, ona yer ayrılır.
Texnoparkda hansı vergi üstünlükləri var?
Texnopark üstünlüklərinin əksəriyyəti 4691 saylı Qanunun keçid 2-ci maddəsində yer alır və 31.12.2028-ci il tarixinədək tətbiq olunur:
| Üstünlük | Məzmun | Əsas |
|---|---|---|
| Mənfəətin vergidən azad edilməsi | Zonadakı vergi ödəyicilərinin yalnız zonadakı proqram təminatı, dizayn və Ar-Ge fəaliyyətindən əldə etdikləri mənfəət, habelə idarəedici şirkətin mənfəəti gəlir vergisindən və korporativ vergidən azaddır | Keçid m.2/1 |
| Əmək haqqı üzrə gəlir vergisinin silinməsi | Zonada çalışan Ar-Ge, dizayn və dəstək işçilərinin bu vəzifələri ilə bağlı əmək haqlarının ümumi minimum əmək haqqının qırx mislini keçməyən hissəsinə düşən gəlir vergisi (minimum əmək haqqı güzəşti çıxıldıqdan sonra) silinir | Keçid m.2/3 |
| Möhür vergisi | Həmin əmək haqlarına dair sənədlərin ümumi minimum əmək haqqının qırx mislini keçməyən hissəsi möhür vergisindən (damga vergisi) azaddır | Keçid m.2/3 |
| Sosial sığorta haqqının işəgötürən payı üzrə dəstək | Keçid m.2 çərçivəsində əmək haqqı vergidən azad edilən işçilərin işəgötürən payının yarısı büdcədən ödənilir | 5746 saylı Qanun m.3/3 |
| Gömrük rüsumundan azadolma | Proqram təminatı, Ar-Ge, innovasiya və dizayn layihələrində istifadə üçün idxal edilən mallar gömrük rüsumu və fondlardan, müvafiq sənəd və əməliyyatlar möhür vergisi və rüsumlardan azaddır | Əlavə m.2 |
| Fundamental elmlər məzunu üçün dəstək | Riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya kimi dəstəklənən ixtisaslar üzrə ən azı bakalavr dərəcəli Ar-Ge işçiləri üçün aylıq ümumi minimum əmək haqqı məbləği iki il müddətində büdcədən ödənilir (ümumi işçilərin %10-u ilə məhdud) | m.8/4 |
| Kapital dəstəyinin çıxılması | Zonadakı layihələrin maliyyələşdirilməsi üçün verilən kapital dəstəkləri mənfəətin %10-u və öz kapitalın %20-si ilə, illik 1 000 000 TL-ni keçməmək şərti ilə çıxıla bilər | Keçid m.4 |
İşçi təşviqlərində bəzi məhdudiyyətlər var: gəlir vergisi və sosial sığorta təşviqlərindən yararlanacaq dəstək işçilərinin sayı Ar-Ge və dizayn işçilərinin sayının %10-nu, ümumi işçi sayı 15-dək olan firmalarda isə %20-ni keçə bilməz. Həftədə 45 saatdan artıq iş təşviq çərçivəsinə daxil deyil. Zonadan kənarda keçirilən vaxt, qanunda sadalanan hallar istisna olmaqla, işçi sayının və ya iş vaxtının %20-si ilə məhdud olaraq təşviqdən yararlana bilər; Prezident bu dərəcəni %100-ədək artıra bilər (keçid m.2/3).
Bundan əlavə, illik bəyannamə ilə vergidən azad edilmiş mənfəəti 1 000 000 TL və daha çox olan vergi ödəyiciləri bu məbləğin %2-ni (ildə ən çoxu 20 000 000 TL) həmin il ərzində vençur kapital fondlarına və ya inkubasiya mərkəzlərindəki sahibkarlara yatırmağa borcludur; əks halda azad edilmiş mənfəətin %20-si azadolmadan yararlana bilməz (əlavə m.3).
Texnoparkda istehsal etmək olarmı və azadolma bütün gəlirləri əhatə edirmi?
Mənfəətin vergidən azad edilməsi yalnız zonadakı proqram təminatı, dizayn və Ar-Ge fəaliyyətindən yaranan mənfəəti əhatə edir. Müəssisələr zonada başa çatdırdıqları layihələrin nəticəsi olan texnoloji məhsulu idarəedici şirkətin razılığı və Nazirliyin icazəsi ilə zona daxilində istehsal edə bilər; lakin bu istehsal investisiyaları üzrə mənfəət və bu investisiyalarda çalışan işçilər zonadan kənardakı müəssisələr kimi ümumi qaydalarla vergiyə cəlb edilir və uçotda ayrıca izlənilir (m.8/2). Qeyri-maddi hüquqların satışı, ötürülməsi və ya icarəsindən yaranan mənfəətdə azadolma Prezidentin müəyyən etdiyi qeydiyyat və keyfiyyətli xərc şərtlərinə bağlana bilər (keçid m.2/2).
Ölkədaxili minimum korporativ vergi baxımından 5520 saylı Qanunun m.32/C-sinə əsasən 4691 saylı Qanun çərçivəsindəki mənfəət azadolmaları minimum vergi bazasının hesablanmasında çıxılır; buna görə də texnopark güzəşti minimum vergi səbəbindən aradan qalxmır. Ümumi vergi çərçivəsi üçün Türkiyənin vergi sistemi üzrə bələdçiyə baxın.
Ar-Ge və dizayn mərkəzləri texnoparkdan nə ilə fərqlənir?
Texnoparka köçmək istəməyən şirkətlər öz strukturlarında 5746 saylı Tədqiqat, İnkişaf və Dizayn Fəaliyyətinin Dəstəklənməsi haqqında Qanun çərçivəsində Ar-Ge və ya dizayn mərkəzi yarada bilər. Qanunun 2-ci maddəsinə görə Ar-Ge mərkəzi qeyri-rezident təşkilatların Türkiyədəki iş yerləri də daxil olmaqla kapital şirkətlərinin ayrıca bölmə kimi təşkil edilmiş və qanun mətninə görə ən azı əlli tam ştat ekvivalentli Ar-Ge işçisi çalışdıran bölməsidir; dizayn mərkəzi üçün qanun mətnindəki hədd on tam ştat ekvivalentli dizayn işçisidir. Müraciətdən əvvəl Sənaye və Texnologiya Nazirliyinin cari tətbiq meyarları ayrıca yoxlanılmalıdır.
Bu mərkəzlərə 5746 saylı Qanunun m.3-ü ilə aşağıdakı dəstəklər verilir:
- Ar-Ge və dizayn çıxılması: Ar-Ge, innovasiya və dizayn xərclərinin tamamı mənfəətin müəyyən edilməsində çıxılır; müəyyən meyarlara cavab verən mərkəzlərdə əvvəlki ilə nisbətən artımın %50-dək hissəsi əlavə çıxılma predmeti ola bilər.
- Mənbədən tutulan gəlir vergisi üzrə təşviq: Ar-Ge, dizayn və dəstək işçilərinin əmək haqlarının ümumi minimum əmək haqqının qırx mislini keçməyən hissəsinə düşən gəlir vergisinin doktorlar üçün %95-i, magistrlər üçün %90-ı, digərləri üçün %80-i silinir.
- Sosial sığorta dəstəyi: İşəgötürən payının yarısı büdcədən ödənilir.
- Möhür vergisi və gömrük güzəşti: Ar-Ge fəaliyyətinə dair sənədlər möhür vergisindən, tədqiqatda istifadə olunacaq idxal malları gömrük rüsumundan azaddır.
Texnoparkdan əsas fərqi budur: texnoparkda proqram təminatı və Ar-Ge mənfəəti tamamilə vergidən azaddır; Ar-Ge mərkəzində isə mənfəət deyil, Ar-Ge xərci çıxılır.
Mütəşəkkil sənaye zonası (OSB) nədir?
Mütəşəkkil sənaye zonası (organize sanayi bölgesi), 4562 saylı Mütəşəkkil Sənaye Zonaları haqqında Qanunun m.3-ünə görə sənayenin uyğun ərazilərdə yerləşməsini təmin etmək, nizamsız sənayeləşmənin və ekoloji problemlərin qarşısını almaq məqsədilə sərhədləri təsdiqlənmiş torpaqların ümumi istifadə sahələri, xidmət və dəstək sahələri və lazım gəldikdə texnologiya inkişafı zonaları ilə təchiz edilərək planlı şəkildə sənayeyə ayrıldığı mal və xidmət istehsalı zonasıdır. İnvestor üçün OSB-nin əsas dəyəri tikinti planı, elektrik, təbii qaz, su, təmizləyici qurğu və yol infrastrukturu hazır sahələr təqdim etməsidir.
OSB hüquqi şəxs statusuna malikdir. Zonada sahə ayrılan və ya mülkiyyətində olan sahədə istehsal edən şəxs iştirakçı adlanır (m.3/e). Eyni sektor qrupu üçün ayrılmış ixtisaslaşmış OSB-lər və ekoloji meyarlara cavab verən yaşıl OSB-lər də Qanunda müəyyən edilmişdir. TGB ərazisi OSB daxilində yerləşirsə, layihənin təsdiqi və icazə əməliyyatları 4562 saylı Qanuna əsasən aparılır (4691 m.4).
OSB-də torpaq necə ayrılır və hansı məhdudiyyətlər var?
İlkin ayırma və sahənin ayrılması təşəbbüs heyətinin və ya ümumi yığıncağın müəyyən etdiyi prinsiplər və şəffaflıq əsasında OSB-nin idarə heyəti tərəfindən həyata keçirilir (4562 m.18). Ayırma prosesində diqqət edilməli qaydalar bunlardır:
- Təyinatı xaricində istifadə və satış qadağası: Ayrılmış torpaq təyinatı xaricində istifadə edilə bilməz; borcun tamamı ödənilmədən və müəssisə istehsala başlamadan satıla, ötürülə bilməz. Bu barədə tapu qeydinə (mülkiyyət reyestrinə) qeyd salınır.
- Tapu və geri alma hüququ: Ayırma haqqı ödənilibsə və ya təminat verilibsə, istehsala başlayanlara geri alma qeydi olmadan, başlamayanlara isə geri alma qeydi ilə tapu (mülkiyyət sənədi) verilir. Əsas investisiyanın ən azı %50-si həcmində bank investisiya krediti istifadə edən iştirakçıya istehsala başlama şərti tələb olunmadan geri alma qeydi olmayan tapu verilə bilər.
- Ötürmədə OSB-nin razılığı: OSB daxilində olan, lakin OSB-nin mülkiyyətində olmayan daşınmaz əmlakın üçüncü şəxslərə ötürülməsində OSB-nin uyğunluq rəyi tələb olunur.
- İcarə: İştirakçılar öz müəssisələrini istehsal məqsədilə icarəçilərə icarəyə verə bilər; OSB də üst tikili inşa edib istehsal öhdəliyi götürən investorlara icarəyə verə və ya sata bilər.
Əvəzsiz ayırma: Prezident qərarı ilə müəyyən edilən vilayət və rayonlardakı OSB-lərdə sahələr tamamilə və ya qismən əvəzsiz ayrıla bilər. Nazirlik kreditindən istifadə edən OSB-lərdə ayrılmamış sahələr də ən azı on nəfərlik məşğulluq nəzərdə tutan investisiyalara əvəzsiz ayrıla bilər; şərtlərə əməl edilmədikdə və ya investisiya vaxtında başa çatdırılmadıqda ayırma məhkəmə qərarı tələb olunmadan ləğv edilir (əlavə m.3).
OSB hüquqi şəxsi Qanunun tətbiqi ilə bağlı əməliyyatlarda hər növ vergi, rüsum və yığımdan azaddır (bank və sığorta əməliyyatları vergisi istisna olmaqla), təmizləyici qurğu istismar edən OSB-lərdən bələdiyyələr çirkab su haqqı almır (m.21). Bu azadolma OSB-nin özünə aiddir; iştirakçı şirkətlər ümumi vergi qaydalarına tabedir.
OSB-də investisiya qoymağın təşviq üstünlüyü nədir?
OSB-dəki investisiyanın ən konkret üstünlüyü 9903 saylı İnvestisiyalara Dövlət Yardımları haqqında Qərardan irəli gəlir. Qərarın 22-ci maddəsinə görə təşviq sənədli investisiya OSB-də və ya sənaye zonasında həyata keçirilərsə, sosial sığorta haqqının işəgötürən payı üzrə dəstəkdə bir aşağı regionun şərt və müddətləri tətbiq olunur; investisiya əlavə olaraq ƏLAVƏ-5-dəki rayonlardan birindədirsə, iki aşağı region. 6-cı regionda isə müddətə iki il əlavə edilir. Məsələn, 2-ci regionda 1 il olan dəstək müddəti eyni investisiya OSB-də həyata keçirildikdə 3-cü regionun müddəti olan 2 ilə qalxır.
Bundan əlavə, 9903 saylı Qərarın keçid m.4-ünə əsasən keçmiş Cazibə Mərkəzləri Proqramı çərçivəsindəki vilayətlərin OSB və sənaye zonalarında, həmçinin Sivas Demirağ OSB-də həyata keçiriləcək emal investisiyalarına 31.12.2026-cı il tarixinədək edilən müraciətlərdə 6-cı region dəstəkləri tətbiq olunur. Regionların vilayət siyahısı və dəstək dərəcələri üçün investisiya təşviq sistemi üzrə bələdçiyə və vilayətlər xəritəsinə baxın.
Texnopark, Ar-Ge mərkəzi, OSB və azad zona necə müqayisə olunur?
| Meyar | Texnopark (4691) | Ar-Ge mərkəzi (5746) | OSB (4562) | Azad zona (3218) |
|---|---|---|---|---|
| Uyğun fəaliyyət | Proqram təminatı, Ar-Ge, dizayn | Şirkətdaxili Ar-Ge və ya dizayn | Emal və sənaye | İxracyönlü istehsal, ticarət, xidmət |
| Mənfəət vergisi | Zonadakı proqram təminatı/Ar-Ge mənfəəti azaddır (31.12.2028-dək) | Ar-Ge xərcinin tamamı çıxılır | Ümumi qaydalar; təşviq sənədi ilə vergi güzəşti | Emal mənfəəti (xaricə, zona daxilinə, digər azad zonalara satış) azaddır |
| İşçilər | Əmək haqqı üzrə gəlir vergisinin silinməsi + SGK işəgötürən payının yarısı | %80-95 mənbə vergisinin silinməsi + SGK işəgötürən payının yarısı | 9903 m.22 ilə bir aşağı region SGK dəstəyi | %85 ixrac şərti ilə əmək haqqı vergisinin silinməsi |
| Giriş şərti | İdarəedici şirkətin layihə təsdiqi | Qanun mətninə görə 50 tam ştat ekvivalentli Ar-Ge işçisi | Sahənin ayrılması və ya satın alınması | Ticarət Nazirliyinin (Ticaret Bakanlığı) fəaliyyət lisenziyası |
Hansı rejimin uyğun olması fəaliyyətin xarakterindən (proqram təminatı, yoxsa emal), satışların ölkə daxilinə, yoxsa xaricə edilməsindən və məşğulluq strukturundan asılıdır. İxracyönlü istehsal üçün azad zonalar üzrə bələdçi, işçi planlaması üçün isə əmək hüququnun əsasları birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Tez-tez verilən suallar
Texnopark vergi güzəşti nə vaxt başa çatır?
4691 saylı Qanunun keçid m.2-sinə əsasən zonadakı proqram təminatı, dizayn və Ar-Ge fəaliyyətindən əldə edilən mənfəətin vergidən azad edilməsi, habelə işçilərin əmək haqqına dair gəlir vergisinin silinməsi 31.12.2028-ci il tarixinədək tətbiq olunur. Kapital dəstəklərinin çıxılmasına dair keçid m.4 də həmin tarixədək qüvvədədir. Müddətin uzadılması yalnız yeni qanun dəyişikliyi ilə mümkündür.
Xarici şirkət texnoparkda fəaliyyət göstərə bilərmi?
Bəli. Texnoparkda yer almaq üçün Türkiyədə təsis edilmiş şirkət və ya filial vasitəsilə idarəedici şirkətə Ar-Ge, proqram təminatı və ya dizayn layihəsi təqdim olunur; xarici kapital bu şirkətlərdə sərbəst iştirak edə bilər. 4691 saylı Qanunun m.5-i həmçinin xarici özəl hüquqi şəxslərin 4875 saylı Qanun çərçivəsində idarəedici şirkətə ortaq ola biləcəyini nəzərdə tutur.
Texnoparkda çalışan hər kəsin maaşı vergidən azaddırmı?
Xeyr. Gəlir vergisinin silinməsi yalnız zonada çalışan Ar-Ge, dizayn və dəstək işçilərinin bu vəzifələri ilə bağlı əmək haqlarına və ümumi minimum əmək haqqının qırx mislinədək tətbiq olunur. Dəstək işçilərinin sayı Ar-Ge və dizayn işçilərinin %10-nu (15 nəfərədək olan firmalarda %20-ni) keçə bilməz. İstehsal investisiyalarında çalışanlar ümumi qaydalara tabedir.
OSB-də aldığım torpağı sata bilərəmmi?
Borcun tamamı ödənilmədən və müəssisə istehsala başlamadan OSB tərəfindən ayrılmış torpaq satıla, ötürülə bilməz; bu qadağa tapu qeydinə salınır (4562 m.18). İstehsala başladıqdan sonra da OSB daxilindəki daşınmaz əmlakın üçüncü şəxsə ötürülməsi üçün OSB-nin uyğunluq rəyi tələb olunur və yeni alıcı əvvəlki iştirakçının öhdəlikləri ilə bağlıdır.
OSB-də investisiya qoymaq təşviqi artırırmı?
Bəli, məşğulluq dəstəkləri baxımından. 9903 saylı Qərarın m.22-sinə görə təşviq sənədli investisiya OSB-də həyata keçirilərsə, sosial sığorta haqqının işəgötürən payı üzrə dəstəkdə bir aşağı regionun şərt və müddətləri tətbiq olunur; 6-cı regionda müddətə iki il əlavə edilir. Keçid m.4 çərçivəsindəki OSB-lərdə isə 31.12.2026-cı il tarixinədək müraciətlərdə 6-cı region dəstəkləri verilir.
Ar-Ge mərkəzi üçün neçə işçi lazımdır?
5746 saylı Qanunun m.2 mətninə görə Ar-Ge mərkəzi ən azı əlli, dizayn mərkəzi isə ən azı on tam ştat ekvivalentli işçi çalışdıran ayrıca bölmədir. Mərkəz sənədi Sənaye və Texnologiya Nazirliyi tərəfindən verildiyindən, müraciətdən əvvəl Nazirliyin cari tətbiq meyarları və tələb olunan sənədlər ayrıca yoxlanılmalıdır.
Mənbələr
- 4691 saylı Texnologiya İnkişafı Zonaları haqqında Qanun (Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Kanunu), m.3, 4, 5, 8, əlavə m.1-3, keçid m.2, keçid m.4 (Rəsmi Qəzet, 06.07.2001, № 24454)
- 5746 saylı Tədqiqat, İnkişaf və Dizayn Fəaliyyətinin Dəstəklənməsi haqqında Qanun, m.2, m.3
- 4562 saylı Mütəşəkkil Sənaye Zonaları haqqında Qanun (Organize Sanayi Bölgeleri Kanunu), m.3, 18, 21, əlavə m.3
- 5520 saylı Korporativ Vergi haqqında Qanun (Kurumlar Vergisi Kanunu), m.32/C
- 9903 saylı Prezident Qərarına əlavə İnvestisiyalara Dövlət Yardımları haqqında Qərar, m.22, keçid m.4 (Rəsmi Qəzet, 30.05.2025, № 32915)
- Sənaye və Texnologiya Nazirliyinin 2025-ci il fəaliyyət hesabatı (TGB sayları)