Azad zonalar Türkiyə Gömrük Ərazisinin bir hissəsi olsa da, idxal vergiləri, ticarət siyasəti tədbirləri və valyuta qanunvericiliyi baxımından onun xaricində sayılan ərazilərdir (3218 saylı Qanun, m.6). Ticarət Nazirliyinin siyahısına görə 14 vilayətdə 19 azad zona fəaliyyət göstərir. Zonada istehsal edilən məhsulların xaricə, zona daxilinə və ya digər azad zonalara satışından əldə edilən mənfəət Avropa İttifaqına tam üzvlük ilinin sonunadək gəlir vergisindən və ya korporativ vergidən azaddır (keçid m.3).
Azad zona nədir və hansı hüquqi rejimə tabedir?
Azad zona ixraca yönəlmiş investisiya və istehsalı təşviq etmək, birbaşa xarici investisiyaların və texnologiya axınını sürətləndirmək məqsədilə yaradılan, sərhədləri müəyyən edilmiş xüsusi ərazilərdir (3218 saylı Azad Zonalar haqqında Qanun — Serbest Bölgeler Kanunu, m.1). Qanunun 6-cı maddəsinə görə azad zonalar Türkiyə Gömrük Ərazisinin bir hissəsidir; lakin sərbəst dövriyyədə olmayan mallar bu zonalara gömrük rejimi tətbiq edilmədən yerləşdirilə bilər və zonalar idxal vergiləri, ticarət siyasəti tədbirləri və valyuta qanunvericiliyi baxımından Türkiyə Gömrük Ərazisinin xaricində sayılır. Bu zonalarda gömrük və valyuta öhdəliklərinə dair qanunvericilik müddəaları tətbiq edilmir (m.6/2).
Keçid 6-cı maddəsi Avropa İttifaqına tam üzvlüyədək azad zonaların gömrük rejimləri baxımından Türkiyə Gömrük Ərazisinin xaricində, mənşə qaydaları baxımından isə daxilində sayılacağını nəzərdə tutur. Praktikada bu, xaricdən gələn xammal və aralıq məhsulların zonaya vergisiz daxil ola bilməsi, mənşə qaydalarının isə zonada istehsal edilən mallara Türkiyədəki kimi tətbiq olunması deməkdir.
Azad zonaların yerini və sərhədlərini müəyyən etmək, onların yaradılmasına və istismarına icazə vermək Prezidentin səlahiyyətindədir (m.2). Zonalar dövlət qurumları və ya yerli, yaxud xarici fiziki və ya hüquqi şəxslər tərəfindən yaradıla və istismar edilə bilər. Qanun iki əsas iştirakçı tanıyır (m.3): zonanı istismar edən operator və fəaliyyət lisenziyası alaraq zonada iş yeri olan istifadəçi.
Türkiyədə neçə azad zona var və onlar harada yerləşir?
Ticarət Nazirliyinin (Ticaret Bakanlığı) 13.03.2026 tarixli siyahısına görə Türkiyədə 19 azad zona var. Zonalar əsasən liman və sənaye mərkəzlərinin yaxınlığında yerləşir.
| Azad zona | Vilayət | 9903 üzrə təşviq regionu |
|---|---|---|
| Adana-Yumurtalık Serbest Bölgesi | Adana | 3 |
| Antalya Serbest Bölgesi | Antalya | 1 |
| Avrupa Serbest Bölgesi | Tekirdağ (Çorlu) | 2 |
| Batı Anadolu Serbest Bölgesi | İzmir (Dikili) | 1 |
| Bursa Serbest Bölgesi | Bursa (Gemlik) | 1 |
| Denizli Serbest Bölgesi | Denizli | 2 |
| Ege Serbest Bölgesi | İzmir | 1 |
| Gaziantep Serbest Bölgesi | Gaziantep | 3 |
| İstanbul İhtisas Serbest Bölgesi | İstanbul | 1 |
| İstanbul Endüstri ve Ticaret Serbest Bölgesi | İstanbul | 1 |
| İstanbul Trakya Serbest Bölgesi | İstanbul | 1 |
| İzmir Serbest Bölgesi | İzmir | 1 |
| Kayseri Serbest Bölgesi | Kayseri | 2 |
| Kocaeli Serbest Bölgesi | Kocaeli | 1 |
| Mersin Serbest Bölgesi | Mersin | 2 |
| Rize Serbest Bölgesi | Rize | 3 |
| Samsun Serbest Bölgesi | Samsun | 3 |
| Trabzon Serbest Bölgesi | Trabzon | 3 |
| TÜBİTAK MAM Teknoloji Serbest Bölgesi | Kocaeli (Gebze) | 1 |
Təşviq regionu sütunu zonanın yerləşdiyi vilayətin 9903 saylı Qərarın 2 saylı əlavəsindəki regionunu göstərir; azad zona daxilindəki investisiyaların təşviq sənədi ilə əlaqəsi aşağıda ayrıca izah edilir. Vilayətlərin ümumi investisiya profili üçün vilayətlər xəritəsinə baxa bilərsiniz.
Azad zonada hansı fəaliyyətlər həyata keçirilə bilər və kimlər fəaliyyət göstərə bilər?
Azad zonalarda Ali Planlaşdırma Şurasının (Yüksek Planlama Kurulu) məqbul hesab etdiyi hər növ sənaye, ticarət və xidmət fəaliyyəti həyata keçirilə bilər (m.4). Praktikada istehsal, alqı-satqı, anbar saxlama, quraşdırma-sökmə və texniki xidmət-təmir kimi fəaliyyətlər lisenziyanın predmeti kimi önə çıxır. İstehsalçı müəssisələrin müraciətləri istisna olmaqla, qiymət, keyfiyyət və standartlara dair dövlət səlahiyyətləri azad zonalarda tətbiq edilmir (m.4/2).
Yerli və ya xarici fiziki və ya hüquqi şəxslər fəaliyyət lisenziyası almaq şərtilə azad zonada fəaliyyət göstərə bilər (m.5/2). Qanun mətnində lisenziya orqanı kimi İqtisadiyyat Nazirliyi göstərilsə də, bu vəzifəni bu gün Ticarət Nazirliyi yerinə yetirir. Lisenziyadan adətən iki formada istifadə edilir:
- İcarəçi istifadəçi: zonada operatora və ya digər istifadəçiyə məxsus binanı icarəyə götürərək fəaliyyət göstərir.
- İnvestor istifadəçi: öz infrastrukturunu tikir. Xəzinənin xüsusi mülkiyyətində olan torpaq sahələri, tikinti sahələri və binalar investor istifadəçilərə icarəyə verilə bilər və ya onlar üzərində 49 ilədək servitut (irtifaq) hüququ təsis edilə bilər (m.5/2).
Zonada şəhərsalma, tikinti və digər bütün icazə və lisenziyaları zona idarəsi verir və onlara nəzarət edir (m.5/3). Lisenziyası ləğv edilmiş və ya müddəti bitmiş istifadəçilərə Xəzinə torpağındakı tikilinin boşaldılması üçün bir aydan altı ayadək müddət verilir (əlavə m.5).
Xarici investor üçün mühüm təfərrüat azad zonalarda 4875 saylı Birbaşa Xarici İnvestisiyalar haqqında Qanunun tətbiq edilməməsidir (m.12); xarici investor zonaya məxsus lisenziya rejiminə tabedir. Zonadan kənarda da fəaliyyət göstəriləcəksə, Türkiyədə ayrıca şirkət təsis etmək lazım gələ bilər; bax: Türkiyədə şirkət açmaq bələdçisi.
Gömrük, xarici ticarət və valyuta əməliyyatları necə aparılır?
Azad zona ilə digər ölkələr və digər azad zonalar arasındakı ticarətə xarici ticarət rejimi tətbiq edilmir; azad zona ilə Türkiyənin digər əraziləri arasındakı ticarət isə xarici ticarət rejiminə tabedir (m.8). Başqa sözlə, zonadan Türkiyəyə satılan mal Türkiyə baxımından idxal, Türkiyədən zonaya göndərilən mal isə ixrac sayılır və ixracla bağlı imkanlardan yararlanır (m.6/1). Dəyəri 5 000 ABŞ dollarını keçməyən, mənşəyi Türkiyə olan mallar istəyə görə ixrac əməliyyatına cəlb edilməyə bilər (m.8).
Zonadakı fəaliyyətlərlə bağlı ödənişlər bir qayda olaraq xarici valyuta ilə aparılır; Prezident ödənişlərin türk lirəsi ilə aparılmasına da qərar verə bilər (m.9). İstifadəçilərin aparacağı uçot kitabları və sənədlər baxımından Vergi Proseduru Qanunundan (Vergi Usul Kanunu) asılı olmayaraq tənzimləmə aparmaq səlahiyyəti Maliyyə Nazirliyinə (bu gün Maliyyə və Xəzinə Nazirliyi — Hazine ve Maliye Bakanlığı) məxsusdur (m.6/3).
Qanunun 7-ci maddəsi xaricdən zonaya gətirilən malların CIF dəyərindən mində 1, zonadan Türkiyəyə çıxarılan malların FOB dəyərindən isə mində 9 həcmində haqq nəzərdə tutur. İnvestisiya və quraşdırma mərhələsində istifadə edilən mallar, istehsal gücünün artırılması üçün gətirilən mallar, sifarişlə (fason) istehsal üçün gətirilən mallar və 06.02.2004-cü il tarixdən sonra lisenziya almış istehsalçılardan başqa istifadəçilərin müəyyən əməliyyatları bu haqdan azaddır; Prezident strateji və ya prioritet investisiyalar üçün dərəcələri sıfıradək endirə bilər (m.7).
Azad zonaların vergi üstünlükləri hansılardır?
Hazırkı vergi üstünlükləri 3218 saylı Qanunun keçid 3-cü maddəsinin ikinci hissəsində yer alır və Avropa İttifaqına tam üzvlüyün baş verdiyi ilin vergi dövrünün sonunadək tətbiq olunur:
| Üstünlük | Əhatə dairəsi və şərt | Əsas |
|---|---|---|
| İstehsal mənfəətinin azadolması | Zonada istehsalla məşğul olan vergi ödəyicilərinin zonada istehsal etdikləri məhsulların xaricə, azad zona daxilinə və ya digər azad zonalara satışından əldə etdikləri mənfəət gəlir vergisindən və ya korporativ vergidən azaddır | Keçid m.3/2-a |
| Xidmət mənfəətinin azadolması | Texniki xidmət, təmir, quraşdırma, sökmə, yükləmə-boşaltma, çeşidləmə, qablaşdırma, etiketləmə, sınaq və anbar xidmətlərinin hamısı Türkiyədə rezident olmayan şəxslərə göstərilirsə və mallar Türkiyəyə daxil olmadan xaricə göndərilirsə, mənfəət azaddır | Keçid m.3/2-a |
| Əmək haqqından gəlir vergisinin silinməsi | Zonada istehsal edilən məhsulların FOB dəyərinin ən azı 85%-ni ixrac edən vergi ödəyicilərinin işçilərinin əmək haqlarından hesablanan gəlir vergisi silinir; Prezident bu nisbəti 50%-ədək endirə bilər | Keçid m.3/2-b |
| Möhür vergisi və rüsumlardan azadolma | Zonadakı fəaliyyətlərlə bağlı əməliyyatlar və sənədlər möhür vergisindən və rüsumlardan azaddır | Keçid m.3/2-c |
| Yeni zona operatorları | Əlavə 4-cü maddə qüvvəyə mindikdən sonra ilk dəfə fəaliyyətə başlayan zonalarda operatorların istismar mənfəəti ilk lisenziyadakı müddətə və ən çoxu 30 ilədək azaddır | Əlavə m.4 |
İki mühüm hədd var. Birincisi, istehsal mənfəətinin azadolması Türkiyəyə (daxili bazara) edilən satışları əhatə etmir: 7524 saylı Qanunla 01.01.2025-ci il tarixdən etibarən əldə edilən mənfəət üçün azadolma xaricə satışlarla məhdudlaşdırılmış, 7577 saylı Qanunla isə 01.01.2026-cı il tarixdən etibarən zona daxilinə və digər azad zonalara satışlar da əhatəyə daxil edilmişdir. İkincisi, azadolma dividend bölgüsündə aparılan vergi tutulmasına təsir etmir (GVK m.94/6-b və KVK m.15 və m.30 əsasında aparılacaq tutma qüvvədə qalır).
Keçid 3-cü maddəsinin birinci hissəsi isə 06.02.2004-cü il tarixdə lisenziyası olan köhnə istifadəçilərə lisenziyalarındakı müddətlə məhdud və fəaliyyət növü ayırd edilmədən mənfəət azadolması tanıyan keçid müddəasıdır; yeni investorlar üçün həlledici olan ikinci hissədir.
Ölkədaxili minimum korporativ vergi azad zona mənfəətinə təsir edirmi?
5520 saylı Korporativ Vergi haqqında Qanuna 7524 saylı Qanunla əlavə edilmiş 32/C maddəsi korporativ verginin güzəşt və azadolmalar çıxılmamışdan əvvəlki mənfəətin 10%-indən az ola bilməyəcəyini nəzərdə tutan ölkədaxili minimum korporativ vergi tətbiq etmişdir. Lakin həmin maddənin ikinci hissəsinin (c) bəndinə əsasən azad zona mənfəət azadolmaları minimum korporativ vergi bazasının hesablanmasında çıxılır. Buna görə keçid 3-cü maddəsi üzrə istehsal və xidmət mənfəəti azadolması minimum vergi tətbiqi ilə aradan qalxmır. Qurumun azad zonadan kənardakı mənfəəti isə ümumi qaydalara və minimum vergiyə tabedir. Ümumi çərçivə üçün Türkiyənin vergi sistemi bələdçisinə baxın.
Azad zonadakı investisiya təşviq sənədi ala bilərmi?
3218 saylı Qanunun 6-cı maddəsinin dördüncü hissəsi iki halı fərqləndirir. Mənfəəti gəlir vergisindən və ya korporativ vergidən azad edilən istifadəçilər investisiya və istehsal mərhələlərində Prezidentin müəyyən edəcəyi vergi xarakterli olmayan təşviqlərdən yararlanır. Mənfəəti azad edilməyən istifadəçilər isə bu Qanun çərçivəsində yararlanmadıqları vergi və qeyri-vergi təşviqlərindən müvafiq qanunvericilik çərçivəsində yararlana bilər.
9903 saylı Prezident Qərarına əlavə İnvestisiyalara Dövlət Yardımları haqqında Qərar da azad zonalara iki xüsusi müddəa ayırır: ixtisaslaşmış azad zonalarda həyata keçiriləcək proqram təminatı və informasiya texnologiyaları məhsullarının istehsalı investisiyaları minimum investisiya məbləği şərti tələb edilmədən prioritet investisiya sayılır (m.9/1-n); bunun əksinə, təşviq sənədi çərçivəsində azad zonalardan istifadə olunmuş komplekt qurğuların idxalına icazə verilmir (m.23/2). Təşviq sisteminin tam mənzərəsi üçün investisiya təşviq sistemi bələdçisinə baxın.
Azad zonada xarici personal və əmək hüququ necə tətbiq olunur?
Azad zonalarda fəaliyyət göstərən iş yerlərində xarici vətəndaş olan rəhbər və ixtisaslı personal işlədilə bilər; qaydalar əsasnamə ilə müəyyən edilir (m.10/1). Sosial təminat baxımından Türkiyə Respublikasının sosial təminat qanunvericiliyi eynilə tətbiq olunur (m.10/2). Zonalara giriş üçün veriləcək icazə sənədləri, xidməti vəsiqələr, yaşama və işləmə qaydaları tətbiq əsasnaməsinə həvalə edilmişdir (m.13). Xarici personalın iş icazəsi prosedurları üçün Türkiyədə iş icazəsi bələdçisinə baxa bilərsiniz.
Azad zonada fəaliyyətə başlamaq üçün hansı addımlar atılır?
- Zonanın və fəaliyyətin seçilməsi: hədəf bazar, liman və ya avtomobil yolu bağlantısı, zonanın ixtisaslaşma sahəsi və operatorun şərtləri müqayisə edilir.
- Yerin təmin edilməsi: operator və ya mövcud istifadəçilərlə icarə danışıqları aparılır, yaxud investor istifadəçi kimi torpaq sahəsinin ayrılması tələb olunur.
- Lisenziya müraciəti: fəaliyyət predmeti, investisiya və məşğulluq planı ilə birlikdə fəaliyyət lisenziyası üçün Ticarət Nazirliyinə müraciət edilir; lisenziyada fəaliyyət növü və müddəti göstərilir.
- Təsis və qeydiyyat: zonada fəaliyyət göstərəcək şirkət və ya filial təsis edilir, vergi uçotuna alınır; tikinti icazələri zona idarəsindən alınır.
- Fəaliyyət və hesabatlılıq: zonaya giriş və çıxışlar zona idarəsi və gömrük əməliyyatları ilə sənədləşdirilir; istehsal mənfəətinin azadolması və əmək haqqı təşviqi üçün satışların və ixrac nisbətinin ayrıca izlənilməsi lazımdır.
Tez-tez verilən suallar
Türkiyədə neçə azad zona var?
Ticarət Nazirliyinin 13.03.2026 tarixli siyahısına görə Türkiyədə 19 azad zona var. Onlar Adana, Antalya, Bursa, Denizli, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Kayseri, Kocaeli, Mersin, Rize, Samsun, Tekirdağ və Trabzon vilayətlərində yerləşir. İstanbulda və İzmirdə üç, Kocaelidə isə iki azad zona var.
Azad zonada istehsal edilən məhsulun Türkiyəyə satışından əldə edilən mənfəət vergidən azaddırmı?
Xeyr. 3218 saylı Qanunun keçid 3-cü maddəsinin 2-ci hissəsinin (a) bəndindəki istehsal mənfəəti azadolması 01.01.2025-ci il tarixdən etibarən yalnız zonada istehsal edilən məhsulların xaricə satışını, 01.01.2026-cı il tarixdən etibarən isə əlavə olaraq zona daxilinə və digər azad zonalara satışını əhatə edir. Türkiyəyə edilən satışlardan yaranan mənfəət ümumi qaydalarla vergiyə cəlb olunur və bu satışlar xarici ticarət rejiminə tabe olan idxal sayılır.
Azad zona vergi azadolmaları nə vaxtadək qüvvədədir?
Keçid 3-cü maddəsinin ikinci hissəsindəki azadolmalar Türkiyənin Avropa İttifaqına tam üzvlüyünün baş verdiyi ilin vergi dövrünün sonunadək tətbiq olunur. Qanunda təqvim tarixi kimi müəyyən edilmiş son tarix yoxdur. Əlavə 4-cü maddə üzrə yeni zona operatorları üçün isə müddət ilk lisenziyada göstərilən müddətlə və ən çoxu 30 illə məhdudlaşır.
Əcnəbilər azad zonada fəaliyyət lisenziyası ala bilərmi?
Bəli. 3218 saylı Qanunun 5-ci maddəsinə əsasən yerli və ya xarici fiziki və ya hüquqi şəxslər lisenziya almaq şərtilə azad zonalarda fəaliyyət göstərə bilər. Azad zonalarda 4875 saylı Birbaşa Xarici İnvestisiyalar haqqında Qanun tətbiq edilmir; xarici investor zonaya məxsus lisenziya rejiminə tabedir. Xarici rəhbər və ixtisaslı personal da işlədilə bilər.
Minimum korporativ vergi azad zona şirkətlərinə tətbiq olunurmu?
Ölkədaxili minimum korporativ vergi bir qayda olaraq bütün qurumlara tətbiq olunur; lakin 5520 saylı Qanunun 32/C maddəsinin 2-ci hissəsinin (c) bəndinə əsasən azad zona mənfəət azadolmaları minimum vergi bazasının hesablanmasında çıxılır. Buna görə azadolma əhatəsindəki istehsal və xidmət mənfəəti minimum vergiyə tabe olmur. Zonadan kənar mənfəət isə ümumi qaydalara tabedir.
Azad zonada işləyən personalın əmək haqqı gəlir vergisindən azaddırmı?
Avtomatik olaraq deyil. Keçid 3-cü maddəsinin 2-ci hissəsinin (b) bəndinə görə zonada istehsal edilən məhsulların FOB dəyərinin ən azı 85%-ni ixrac edən vergi ödəyicilərinin işçilərinin əmək haqlarından minimum yaşayış güzəşti tətbiq edildikdən sonra hesablanan gəlir vergisi mənbədən tutulan vergi bəyannaməsi üzrə silinir. Bu nisbəti təmin edə bilməyən vergi ödəyicilərindən silinmiş vergi gecikmə faizi ilə tutulur.
Mənbələr
- 3218 saylı Azad Zonalar haqqında Qanun (Serbest Bölgeler Kanunu), m.1-10, 12, 13, əlavə m.4, əlavə m.5, keçid m.3, keçid m.6 (Rəsmi Qəzet 15.06.1985, № 18785; 7524 və 7577 saylı Qanunlarla dəyişdirilmiş redaksiyada)
- 5520 saylı Korporativ Vergi haqqında Qanun (Kurumlar Vergisi Kanunu), m.32/C (7524 saylı Qanunla əlavə edilib, 28.07.2024)
- 9903 saylı Prezident Qərarına əlavə İnvestisiyalara Dövlət Yardımları haqqında Qərar, m.9/1-n, m.23/2 (Rəsmi Qəzet, 30.05.2025, № 32915)
- Türkiyə Respublikası Ticarət Nazirliyi (Ticaret Bakanlığı), Azad zonaların siyahısı (13.03.2026)