Turkiyadagi erkin zonalar: 19 zona, soliq afzalliklari va faoliyat litsenziyasi

Muallif: Advokat Emre Jan SepetchiYangilangan: 8 daqiqa oʻqish

Qisqacha

Erkin zonalar Turkiya bojxona hududining bir qismi, biroq import bojlari, savdo siyosati choralari va valyuta qoidalari uchun undan tashqarida deb hisoblanadi (Erkin zonalar toʻgʻrisidagi 3218-son Qonun, 6-modda). Savdo vazirligi maʼlumotlariga koʻra 14 viloyatda 19 erkin zona faoliyat koʻrsatadi. Zonada ishlab chiqarilgan mahsulotni chet elga, zona ichida yoki boshqa erkin zonalarga sotishdan olingan daromad Turkiya Yevropa Ittifoqiga toʻliq aʼzo boʻlgan yil oxirigacha daromad yoki korporativ soliqdan ozod (3-vaqtinchalik modda).

Erkin zona nima va unga qanday huquqiy rejim qoʻllanadi?

Erkin zona — eksportga yoʻnaltirilgan investitsiya va ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish, toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar va texnologiyalar oqimini tezlashtirish uchun tashkil etilgan chegaralangan hudud (Erkin zonalar toʻgʻrisidagi 3218-son Qonun, 1-modda). 6-moddaga koʻra erkin zonalar Turkiya bojxona hududining bir qismi hisoblanadi, biroq Ittifoqqa tegishli boʻlmagan tovarlar ularga bojxona rejimiga tortilmasdan joylashtirilishi mumkin va ular import bojlari, savdo siyosati choralari va valyuta qonunchiligi maqsadlarida bojxona hududidan tashqarida deb hisoblanadi. Zonalar ichida bojxona va valyuta majburiyatlari qoʻllanmaydi (6-moddaning 2-bandi).

6-vaqtinchalik moddaga koʻra Turkiya Yevropa Ittifoqiga toʻliq aʼzo boʻlgunga qadar erkin zonalar bojxona rejimlari uchun bojxona hududidan tashqarida, kelib chiqish qoidalari uchun esa uning ichida hisoblanadi. Amalda chetdan keltirilgan xomashyo va oraliq tovarlar zonaga bojsiz kirishi mumkin, zonada ishlab chiqarilgan tovarlarga esa kelib chiqish qoidalari Turkiyadagidek qoʻllanadi.

Erkin zonalarning joylashuvi va chegaralarini Prezident belgilaydi hamda ularni tashkil etish va boshqarishga ruxsat beradi (2-modda). Zonalarni davlat organlari yoki turk yoxud xorijiy jismoniy shaxslar va kompaniyalar tashkil etishi va boshqarishi mumkin. Qonun ikki asosiy ishtirokchini farqlaydi (3-modda): zonani boshqaradigan operator va faoliyat litsenziyasiga ega boʻlib, zonada ish joyiga ega foydalanuvchi.

Turkiyada nechta erkin zona bor va ular qayerda joylashgan?

Savdo vazirligining (Ticaret Bakanlığı) 13.03.2026 yildagi roʻyxatiga koʻra Turkiyada 19 erkin zona bor, ularning aksariyati portlar va sanoat markazlari yaqinida joylashgan.

Erkin zonaViloyat9903-son qaror boʻyicha ragʻbatlantirish mintaqasi
Adana-Yumurtaliq erkin zonasi (Adana-Yumurtalık Serbest Bölgesi)Adana3
Antalya erkin zonasiAntalya1
Yevropa erkin zonasi (Avrupa Serbest Bölgesi)Tekirdagʻ (Chorlu)2
Gʻarbiy Anadolu erkin zonasi (Batı Anadolu Serbest Bölgesi)Izmir (Dikili)1
Bursa erkin zonasiBursa (Gemlik)1
Denizli erkin zonasiDenizli2
Egey erkin zonasi (Ege Serbest Bölgesi)Izmir1
Gaziantep erkin zonasiGaziantep3
Istanbul ixtisoslashgan erkin zonasi (İstanbul İhtisas Serbest Bölgesi)Istanbul1
Istanbul sanoat va savdo erkin zonasiIstanbul1
Istanbul Frakiya erkin zonasi (İstanbul Trakya Serbest Bölgesi)Istanbul1
Izmir erkin zonasiIzmir1
Kayseri erkin zonasiKayseri2
Kojaeli erkin zonasiKojaeli1
Mersin erkin zonasiMersin2
Rize erkin zonasiRize3
Samsun erkin zonasiSamsun3
Trabzon erkin zonasiTrabzon3
TÜBİTAK MAM texnologiya erkin zonasiKojaeli (Gebze)1

Mintaqa ustuni viloyatning 9903-son qaror 2-ilovasi boʻyicha mintaqasini koʻrsatadi; ragʻbatlantirish sertifikatlari va erkin zonalarning oʻzaro munosabati quyida tushuntirilgan. Viloyat profillari uchun viloyatlar xaritasiga qarang.

Erkin zonada qanday faoliyatga ruxsat beriladi va unda kim ishlashi mumkin?

Erkin zonada Oliy rejalashtirish kengashi maʼqullagan har qanday sanoat, tijorat yoki xizmat faoliyati amalga oshirilishi mumkin (4-modda). Amalda litsenziyalar odatda ishlab chiqarish, savdo, omborxona, yigʻish va qismlarga ajratish hamda texnik xizmat va taʼmirlashni qamrab oladi. Ishlab chiqaruvchilar soʻragan hollar bundan mustasno, narx, sifat va standartlarga oid davlat vakolatlari erkin zonalarda qoʻllanmaydi (4-moddaning 2-bandi).

Turk yoki xorijiy jismoniy shaxslar va kompaniyalar faoliyat litsenziyasini olish sharti bilan erkin zonada ishlashi mumkin (5-moddaning 2-bandi). Qonunda hamon avvalgi Iqtisodiyot vazirligi tilga olinadi; bu vazifani hozir Savdo vazirligi bajaradi. Litsenziyalar odatda ikki shaklda qoʻllanadi:

  • Ijarachi foydalanuvchi: operator yoki boshqa foydalanuvchiga tegishli binoni ijaraga oladi.
  • Investor foydalanuvchi: oʻz binosini quradi. Gʻaznaga tegishli yer va binolar investor foydalanuvchilarga ijaraga berilishi yoki ular ustida 49 yilgacha qurilish huquqi (superfitsiy) belgilanishi mumkin (5-moddaning 2-bandi).

Zona ichidagi shaharsozlik, qurilish va boshqa barcha ruxsatnomalarni zona direksiyasi beradi va nazorat qiladi (5-moddaning 3-bandi). Litsenziyasi bekor qilingan yoki muddati tugagan foydalanuvchilarga Gʻazna yeridagi inshootlarni boʻshatish uchun bir oydan olti oygacha muddat beriladi (5-qoʻshimcha modda).

Xorijiy investorlar uchun muhim jihat: Toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar toʻgʻrisidagi 4875-son Qonun erkin zonalarda qoʻllanmaydi (12-modda); xorijiy investorlar zonaga xos litsenziyalash rejimiga boʻysunadi. Agar biznes zonadan tashqarida ham faoliyat yuritsa, alohida turk kompaniyasi kerak boʻlishi mumkin; kompaniya ochish haqidagi qoʻllanmaga qarang.

Bojxona, tashqi savdo va valyuta qoidalari qanday ishlaydi?

Erkin zona va boshqa mamlakatlar yoki boshqa erkin zonalar oʻrtasidagi savdoga tashqi savdo rejimi qoʻllanmaydi, erkin zona va Turkiyaning qolgan hududi oʻrtasidagi savdo esa unga boʻysunadi (8-modda). Boshqacha aytganda, zonadan Turkiyaga sotilgan tovarlar import, Turkiyadan zonaga joʻnatilgan tovarlar esa eksport sifatida qaraladi va eksportga oid imtiyozlardan foydalanadi (6-moddaning 1-bandi). Qiymati 5 000 AQSh dollarigacha boʻlgan turkiya kelib chiqishli tovarlar ixtiyoriy ravishda eksport rasmiyatchiligisiz joʻnatilishi mumkin (8-modda).

Zona faoliyatiga oid toʻlovlar qoida tariqasida xorijiy valyutada amalga oshiriladi; Prezident turk lirasida toʻlashga ham ruxsat berishi mumkin (9-modda). Moliya vazirligi (hozir Gʻaznachilik va moliya vazirligi) foydalanuvchilarning daftar va hujjatlarini Soliq tartibi toʻgʻrisidagi qonundan mustaqil ravishda tartibga solishi mumkin (6-moddaning 3-bandi).

7-modda chetdan zonaga olib kirilgan tovarlarning CIF qiymatidan 0,1 foiz va zonadan Turkiyaga chiqarilgan tovarlarning FOB qiymatidan 0,9 foiz miqdorida yigʻim nazarda tutadi. Investitsiya bosqichida foydalaniladigan tovarlar, quvvatni kengaytirish uchun tovarlar, buyurtma asosida ishlab chiqarish uchun olib kirilgan tovarlar hamda 06.02.2004 dan keyin litsenziya olgan ishlab chiqaruvchi boʻlmagan foydalanuvchilarning ayrim operatsiyalari ozod qilinadi; Prezident strategik yoki ustuvor investitsiyalar uchun stavkalarni nolgacha kamaytirishi mumkin (7-modda).

Erkin zonalarning soliq afzalliklari qanday?

Amaldagi soliq afzalliklari 3218-son Qonun 3-vaqtinchalik moddasining ikkinchi bandida belgilangan va Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga toʻliq aʼzoligi kuchga kirgan yilning soliq davri oxirigacha qoʻllanadi:

AfzallikQamrovi va shartlariHuquqiy asos
Ishlab chiqarish daromadi imtiyoziZonada ishlab chiqaruvchi soliq toʻlovchilarning u yerda ishlab chiqarilgan mahsulotlarni chet elga, erkin zona ichida yoki boshqa erkin zonalarga sotishdan olgan daromadi daromad yoki korporativ soliqdan ozod3-vaqtinchalik modda, 2-band, (a)
Xizmat daromadi imtiyoziTexnik xizmat, taʼmirlash, yigʻish, qismlarga ajratish, yuk ortish-tushirish, saralash, qadoqlash, yorliqlash, sinov va saqlash xizmatlaridan olingan daromad, agar barcha xizmatlar norezidentlarga koʻrsatilsa va tovarlar Turkiyaga kirmasdan chet elga joʻnatilsa, ozod3-vaqtinchalik modda, 2-band, (a)
Ish haqidan daromad soligʻini bekor qilishZonada ishlab chiqarilgan mahsulotlar FOB qiymatining kamida 85 foizini eksport qiluvchi soliq toʻlovchilar uchun xodimlar ish haqidan olinadigan daromad soligʻi bekor qilinadi; Prezident bu nisbatni 50 foizgacha pasaytirishi mumkin3-vaqtinchalik modda, 2-band, (b)
Gerb yigʻimi va yigʻimlarZona faoliyatiga oid operatsiyalar va hujjatlar gerb yigʻimi va yigʻimlardan ozod3-vaqtinchalik modda, 2-band, (c)
Yangi zona operatorlari4-qoʻshimcha modda kuchga kirgandan keyin faoliyat boshlagan zonalar operatorlari birinchi litsenziyada koʻrsatilgan, koʻpi bilan 30 yillik davr uchun boshqaruv daromadi boʻyicha ozod4-qoʻshimcha modda

Ikki asosiy cheklov bor. Birinchidan, ishlab chiqarish imtiyozi Turkiyaga (ichki bozorga) sotishni qamrab olmaydi: 7524-son Qonun 01.01.2025 dan olingan daromad uchun imtiyozni chet elga sotish bilan cheklagan, 7577-son Qonun esa 01.01.2026 dan zona ichida va boshqa erkin zonalarga sotishni qoʻshgan. Ikkinchidan, imtiyoz dividendlardan ushlanadigan soliqqa taʼsir qilmaydi (Daromad soligʻi toʻgʻrisidagi qonun 94-moddasining 6-bandi (b) kichik bandi hamda Korporativ daromad soligʻi toʻgʻrisidagi qonunning 15 va 30-moddalari boʻyicha ushlanma saqlanadi).

3-vaqtinchalik moddaning birinchi bandi 06.02.2004 holatiga allaqachon litsenziyaga ega boʻlgan foydalanuvchilar uchun ilgari olingan huquqlarni saqlash qoidasi boʻlib, ularning litsenziya muddati bilan cheklangan imtiyozni beradi; yangi investorlar uchun ikkinchi band ahamiyatlidir.

Ichki minimal korporativ soliq erkin zona daromadiga taʼsir qiladimi?

7524-son Qonun bilan qoʻshilgan Korporativ daromad soligʻi toʻgʻrisidagi 5520-son Qonunning 32/C-moddasi ichki minimal korporativ soliqni joriy etdi: korporativ soliq chegirmalar va imtiyozlardan oldingi korporativ daromadning 10 foizidan kam boʻlishi mumkin emas. Biroq ushbu moddaning 2-bandi (c) kichik bandiga koʻra erkin zona daromadi imtiyozlari minimal soliq bazasini hisoblashda chegiriladi. Shu sababli 3-vaqtinchalik modda boʻyicha ishlab chiqarish va xizmat imtiyozlari minimal soliq tufayli kamaymaydi. Zonadan tashqarida olingan daromad umumiy qoidalar va minimal soliqqa boʻysunadi. Umumiy asoslar uchun Turkiya soliq tizimi haqidagi qoʻllanmaga qarang.

Erkin zonadagi investitsiya ragʻbatlantirish sertifikatini olishi mumkinmi?

3218-son Qonun 6-moddasining 4-bandi ikki holatni farqlaydi. Daromadi daromad yoki korporativ soliqdan ozod boʻlgan foydalanuvchilar investitsiya va ishlab chiqarish bosqichlarida Prezident belgilagan soliqdan tashqari imtiyozlardan foydalanadi. Daromadi ozod boʻlmagan foydalanuvchilar tegishli qonunchilikka koʻra Qonun boʻyicha olmayotgan soliq va soliqdan tashqari imtiyozlardan foydalanishi mumkin.

Investitsiyalarga davlat yordami toʻgʻrisidagi 9903-son qarorda ikki maxsus qoida bor: ixtisoslashgan erkin zonalardagi dasturiy taʼminot va axborot texnologiyalari mahsulotlariga investitsiyalar minimal investitsiya summasidan qatʼi nazar ustuvor investitsiya hisoblanadi (9-moddaning 1-bandi, (n) kichik bandi); aksincha, ragʻbatlantirish sertifikati boʻyicha erkin zonalardan foydalanilgan toʻliq qurilmalarni import qilib boʻlmaydi (23-moddaning 2-bandi). Ragʻbatlantirish tizimi toʻliq investitsiyalarni ragʻbatlantirish haqidagi qoʻllanmada.

Erkin zonalarda xorijiy xodimlar va mehnat qoidalari qanday qoʻllanadi?

Erkin zonalarda faoliyat yurituvchi korxonalar nizom bilan belgilangan qoidalar asosida xorijiy rahbarlar va malakali xodimlarni ishga olishi mumkin (10-moddaning 1-bandi). Turkiya ijtimoiy taʼminot qonunchiligi toʻliq qoʻllanadi (10-moddaning 2-bandi). Zonalarga kirish ruxsatnomalari, shaxs guvohnomalari, yashash va ishga olish qoidalari qoʻllash nizomiga qoldirilgan (13-modda). Xorijiy xodimlar uchun ishlash ruxsatnomasi tartibi ishlash uchun ruxsatnoma haqidagi qoʻllanmada.

Erkin zonada faoliyatni boshlash uchun qanday qadamlar zarur?

  1. Zona va faoliyatni tanlash: maqsadli bozorlar, port va avtomobil yoʻli aloqalari, zonaning ixtisoslashuvi va operator shartlarini solishtiring.
  2. Ish joyini taʼminlash: operator yoki mavjud foydalanuvchilar bilan ijara boʻyicha kelishing yoxud investor foydalanuvchi sifatida yer ajratishni soʻrang.
  3. Litsenziya arizasi: faoliyat tavsifi, investitsiya va bandlik rejasi bilan Savdo vazirligiga faoliyat litsenziyasi uchun ariza bering; litsenziyada faoliyat turi va muddati koʻrsatiladi.
  4. Tashkil etish va roʻyxatdan oʻtish: zonada faoliyat yuritadigan kompaniya yoki filialni tashkil eting, soliq roʻyxatidan oʻting va zona direksiyasidan qurilish ruxsatnomalarini oling.
  5. Faoliyat va hisobot: zonaga kirish va chiqish harakatlari zona direksiyasi va bojxona tartib-taomillari orqali hujjatlashtiriladi; ishlab chiqarish imtiyozi va ish haqi imtiyozi uchun savdo va eksport nisbatini alohida kuzatib borish kerak.

Koʻp beriladigan savollar

Turkiyada nechta erkin zona bor?

Savdo vazirligining 13.03.2026 yildagi roʻyxatiga koʻra Turkiyada 19 erkin zona bor. Ular Adana, Antalya, Bursa, Denizli, Gaziantep, Istanbul, Izmir, Kayseri, Kojaeli, Mersin, Rize, Samsun, Tekirdagʻ va Trabzon viloyatlarida joylashgan. Istanbul va Izmirda uchtadan, Kojaelida esa ikkita zona bor.

Erkin zona mahsulotlarini Turkiyaga sotishdan olingan daromad soliqdan ozodmi?

Yoʻq. 3218-son Qonun 3-vaqtinchalik moddasining 2-bandi (a) kichik bandidagi ishlab chiqarish imtiyozi 01.01.2025 dan faqat zonada ishlab chiqarilgan mahsulotlarni chet elga sotishni, 01.01.2026 dan esa zona ichida va boshqa erkin zonalarga sotishni ham qamrab oladi. Turkiyaga sotishdan olingan daromad umumiy qoidalar boʻyicha soliqqa tortiladi, bunday savdo esa tashqi savdo rejimiga boʻysunadigan import hisoblanadi.

Erkin zona soliq imtiyozlari qachongacha amal qiladi?

3-vaqtinchalik moddaning ikkinchi bandidagi imtiyozlar Turkiya Yevropa Ittifoqiga toʻliq aʼzo boʻlgan yilning soliq davri oxirigacha amal qiladi. Qonunda kalendar tugash sanasi belgilanmagan. 4-qoʻshimcha modda boʻyicha yangi zona operatorlari uchun imtiyoz birinchi litsenziyada koʻrsatilgan muddat va koʻpi bilan 30 yil bilan cheklangan.

Chet elliklar erkin zona faoliyat litsenziyasini olishi mumkinmi?

Ha. 3218-son Qonunning 5-moddasiga koʻra turk yoki xorijiy jismoniy shaxslar va kompaniyalar litsenziya olish sharti bilan erkin zonalarda faoliyat yuritishi mumkin. Toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar toʻgʻrisidagi 4875-son Qonun erkin zonalarda qoʻllanmaydi; xorijiy investorlar zonaga xos litsenziyalash rejimiga boʻysunadi. Xorijiy rahbarlar va malakali xodimlarni ham ishga olish mumkin.

Minimal korporativ soliq erkin zona kompaniyalariga qoʻllanadimi?

Ichki minimal korporativ soliq kompaniyalarga umuman qoʻllanadi, biroq 5520-son Qonun 32/C-moddasining 2-bandi (c) kichik bandiga koʻra erkin zona daromadi imtiyozlari minimal soliq bazasini hisoblashda chegiriladi. Shu sababli ozod qilingan ishlab chiqarish va xizmat daromadi minimal soliqqa tortilmaydi, zonadan tashqarida olingan daromad esa umumiy qoidalarga boʻysunadi.

Erkin zona xodimlarining ish haqi daromad soligʻidan ozodmi?

Avtomatik ravishda emas. 3-vaqtinchalik moddaning 2-bandi (b) kichik bandiga koʻra eng kam yashash chegirmasidan keyin hisoblangan ish haqidan daromad soligʻi faqat zonada ishlab chiqarilgan mahsulotlar FOB qiymatining kamida 85 foizini eksport qiluvchi soliq toʻlovchilar uchun ushlanma deklaratsiyasi orqali bekor qilinadi. Nisbat bajarilmasa, bekor qilingan soliq kechiktirish foizi bilan undiriladi.

Manbalar

  • Erkin zonalar toʻgʻrisidagi 3218-son Qonun, 1–10, 12, 13-moddalar, 4 va 5-qoʻshimcha moddalar, 3 va 6-vaqtinchalik moddalar (Rasmiy gazeta, 15.06.1985, 18785-son; 7524 va 7577-son qonunlar bilan oʻzgartirilgan)
  • Korporativ daromad soligʻi toʻgʻrisidagi 5520-son Qonun, 32/C-modda (28.07.2024 yildagi 7524-son Qonun bilan qoʻshilgan)
  • Prezidentning 9903-son qarori, Investitsiyalarga davlat yordami toʻgʻrisidagi qaror, 9-moddaning 1-bandi (n) kichik bandi va 23-moddaning 2-bandi (Rasmiy gazeta, 30.05.2025, 32915-son)
  • Turkiya Respublikasi Savdo vazirligi, erkin zonalar roʻyxati (13.03.2026)
Huquqiy ogohlantirishUshbu sahifa faqat umumiy maʼlumot uchun moʻljallangan va yuridik maslahat hisoblanmaydi. Turkiya qonunchiligi tez-tez oʻzgaradi: qaror qabul qilishdan oldin amaldagi normani tekshiring va oʻz vaziyatingizni malakali yurist bilan muhokama qiling. Savollar: [email protected]

Taklif soʻrash

Investitsiyangizni qisqacha tavsiflang. Ish hajmi, haq hisoblash usuli va muddatlar koʻrsatilgan yozma taklif elektron pochtangizga yuboriladi.

WhatsApp orqali yozish[email protected]