Türkiyədə əcnəbilərin iş icazəsi olmadan işləməsi və işə götürülməsi qadağandır (6735 saylı Qanun, m.6). İlk iş icazəsi ən çoxu 1 il müddətinə verilir; eyni işəgötürən üçün ilk uzadılma ən çoxu 2 il, sonrakılar ən çoxu 3 ildir (m.10). İxtisaslı əcnəbilərə ilk 3 ili keçid dövrü olan Turkuaz Kart verilə bilər (m.11). Müraciət ölkə daxilində Əmək və Sosial Təminat Nazirliyinə elektron qaydada, xaricdə isə Türkiyənin səfirliyinə və ya baş konsulluğuna edilir; qüvvədə olan iş icazəsi yaşamaq icazəsi sayılır (6458 saylı Qanun, m.27).
Əcnəbilər Türkiyədə iş icazəsi olmadan işləyə bilərmi?
Xeyr. 6735 saylı Beynəlxalq İşçi Qüvvəsi haqqında Qanunun 6-cı maddəsinə görə Qanunun əhatə etdiyi əcnəbilərin Türkiyədə iş icazəsi olmadan işləməsi və ya işə götürülməsi qadağandır. Bu qadağa həm əcnəbinin özünə, həm də onu işlədən işəgötürənə şamil edilir. İş icazəsi Qanunun 4-cü maddəsinə əsasən müəyyən edilən beynəlxalq işçi qüvvəsi siyasəti nəzərə alınmaqla Əmək və Sosial Təminat Nazirliyi (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) tərəfindən verilir; müraciətlərə Nazirliyin tərkibindəki Beynəlxalq İşçi Qüvvəsi Baş İdarəsi (Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü) baxır.
İki mühüm istisna var. Digər qanunlarda və ya Türkiyənin tərəf olduğu ikitərəfli yaxud çoxtərəfli beynəlxalq müqavilələrdə iş icazəsi almadan işləyə biləcəyi göstərilən əcnəbilər icazəsiz işləyə bilər (m.6/3). Bundan başqa, 5901 saylı Türkiyə Vətəndaşlığı haqqında Qanunun 28-ci maddəsinin əhatə etdiyi şəxslərin (doğumla Türkiyə vətəndaşı olub sonradan vətəndaşlıqdan çıxmaq icazəsi alanlar və onların nəsli) işləmək hüququ saxlanılır (m.6/4).
Xarici investorlar üçün praktik nəticə belədir: Türkiyədə şirkət açmaq iştirakçılıq hüququ verir, lakin şirkətdə faktiki vəzifə tutmaq, onu idarə etmək və ya əmək haqqı almaq əksər hallarda ayrıca iş icazəsi tələb edir.
İş icazəsinin hansı növləri var?
6735 saylı Qanun dörd əsas icazə növünü tənzimləyir: müddətli iş icazəsi, müddətsiz iş icazəsi, müstəqil iş icazəsi və Turkuaz Kart. Aşağıdakı cədvəl müddətləri və əsas şərtləri ümumiləşdirir.
| İcazə növü | Kimə verilir | Müddət | Hüquqi əsas |
|---|---|---|---|
| Müddətli iş icazəsi (ilk müraciət) | Müəyyən işəgötürənin müəyyən iş yerində (və ya eyni sahədəki iş yerlərində) müəyyən işdə çalışacaq əcnəbi | Ən çoxu 1 il; əmək müqaviləsinin müddətini keçə bilməz | 6735, m.10/1 |
| Müddətli iş icazəsi (uzadılma) | Eyni işəgötürənin yanında işləməyə davam edən əcnəbi | İlk uzadılmada ən çoxu 2 il, sonrakılarda ən çoxu 3 il | 6735, m.10/2 |
| Müddətsiz iş icazəsi | Uzunmüddətli yaşamaq icazəsi olan və ya ən azı 8 il qanuni iş icazəsi olan əcnəbi | Müddətsiz | 6735, m.10/3-4 |
| Müstəqil iş icazəsi | Digər qanunlardakı xüsusi şərtlərə cavab verən peşə sahibi | Müddətli; m.10-dakı müddət həddlərinə tabe deyil | 6735, m.10/6-8 |
| Turkuaz Kart | Təhsili, təcrübəsi, elm və texnologiyaya töhfəsi və ya investisiyasının təsiri baxımından ixtisaslı əcnəbi | İlk 3 il keçid dövrü, sonra müddətsiz | 6735, m.11 |
| İxtisaslı işçi qüvvəsi / ixtisaslı investor icazəsi | Tətbiq Qaydalarının 32-ci maddəsindəki meyarlara cavab verən əcnəbi | 5 ilədək | Tətbiq Qaydaları, m.32/6 |
Başqa işəgötürənin yanında işləmək üçün edilən müraciət müddət baxımından ilk müraciət kimi qiymətləndirilir (m.10/2). Yəni işəgötürən dəyişdikdə 1 illik müddət həddi yenidən başlayır.
Müddətsiz iş icazəsi hansı hüquqları verir?
Türkiyədə uzunmüddətli yaşamaq icazəsi olan və ya ən azı səkkiz il qanuni iş icazəsi olan əcnəbilər müddətsiz iş icazəsi üçün müraciət edə bilər; lakin şərtlərə cavab vermək mütləq hüquq yaratmır (m.10/3), inzibati orqan diskresiya səlahiyyətinə malikdir.
Müddətsiz iş icazəsi olan əcnəbi uzunmüddətli yaşamaq icazəsinin verdiyi bütün hüquqlardan istifadə edir. Xüsusi qanunlardakı tənzimləmələr istisna olmaqla və sosial təminata dair qazanılmış hüquqlar saxlanılmaqla, Türkiyə vətəndaşlarına tanınan hüquqlardan faydalanır. Bununla yanaşı, seçmək, seçilmək və dövlət qulluğuna qəbul olunmaq hüququ, habelə hərbi xidmət öhdəliyi yoxdur (m.10/4).
Turkuaz Kart nədir və kimə verilir?
Turkuaz Kart ixtisaslı əcnəbiləri Türkiyəyə cəlb etmək üçün nəzərdə tutulmuş, müddətsiz iş icazəsinin hüquqlarını təmin edən xüsusi icazədir (m.11/4). Müraciətə baxılarkən əcnəbinin təhsil səviyyəsi, peşə təcrübəsi, elm və texnologiyaya töhfəsi, Türkiyədəki fəaliyyətinin və ya investisiyasının ölkə iqtisadiyyatına və məşğulluğa təsiri, həmçinin Beynəlxalq İşçi Qüvvəsi Siyasəti üzrə Məşvərət Şurasının tövsiyələri nəzərə alınır (m.11/1).
Qanun ixtisaslı əcnəbini belə müəyyən edir (m.11/5): akademik sahədə beynəlxalq səviyyədə tanınmış işləri olanlar; elm, sənaye və texnologiyada strateji hesab edilən sahədə fərqlənənlər; ixracat, məşğulluq və ya investisiya potensialı ilə milli iqtisadiyyata mühüm töhfə verən və ya verəcəyi gözlənilənlər.
Turkuaz Kart belə işləyir:
- Keçid dövrü. Kart ilk üç ili keçid dövrü olmaq şərtilə verilir. Nazirlik bu dövrdə işəgötürəndən və ya əcnəbidən fəaliyyətə dair məlumat və sənəd tələb edə bilər (m.11/2).
- Müddətsiz karta keçid. Keçid dövrü qeydinin götürülməsi üçün müraciət müddətin bitməsinə 180 gün qaldığı andan etibarən və hər halda müddət bitməzdən əvvəl edilir. Müddət keçdikdən sonra edilən müraciət rədd olunur və kart qüvvəsini itirir (m.11/2).
- Ailə. Kart sahibinin həyat yoldaşına və himayəsində olan uşaqlarına Turkuaz Kart sahibinin yaxını olduğunu göstərən və yaşamaq icazəsini əvəz edən sənəd verilir (m.11/3).
Turkuaz Kart sahibləri və onların ailə üzvləri 5901 saylı Qanunun 12/1-b maddəsinə əsasən Türkiyə vətəndaşlığını istisna qaydada əldə edə biləcək şəxslər sırasına da daxil edilib. Ətraflı məlumat üçün investisiya yolu ilə vətəndaşlıq bələdçisinə baxın.
Şirkətin iştirakçısı olan əcnəbi rəhbərlər iş icazəsi ala bilərmi?
Bəli. 6735 saylı Qanunun 10/5-ci maddəsinə görə 6102 saylı Türkiyə Ticarət Məcəlləsinə (TTK) əsasən təsis edilmiş şirkətlərdə aşağıdakı şəxslər iş icazəsi almaqla işləyə bilər:
- məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin (Ltd. Şti.) şirkət iştirakçısı olan direktoru,
- səhmdar cəmiyyətin (A.Ş.) səhmdar olan idarə heyəti üzvü,
- kapitalı paylara bölünmüş komandit şirkətin rəhbər olan komandit (tam məsuliyyətli) iştirakçısı.
Bu norma xarici investorun özünün təsis etdiyi şirkətdə rəhbər kimi işləməsinin hüquqi əsasıdır. Yalnız pay sahibi olub şirkətdə vəzifə tutmayan əcnəbinin iş icazəsi almasına ehtiyac yoxdur; lakin idarəetmə vəzifəsini üzərinə götürüb faktiki işləyəcəksə, icazə tələb olunur.
Tətbiq Qaydalarının 32/2-ci maddəsi ixtisaslı investor statusunun müəyyən edilməsi üçün bir sıra şərtlərdən ən azı üçünün yerinə yetirilməsini və ya ən geci iki il ərzində yerinə yetiriləcəyinə dair öhdəlik götürülməsini tələb edir. Bu şərtlər sırasında investisiya kapitalının və illik ixracat həcminin müəyyən həddləri aşması, ən azı on Türkiyə vətəndaşının birbaşa və daimi məşğulluğu, strateji sektorda investisiya, Ar-Ge və ya dizayn mərkəzinin yaradılması və prioritet regionda investisiya var. Qaydalardakı TL həddləri hər il yenidən qiymətləndirmə əmsalı ilə artırıldığından (m.32/5), müraciət ili üçün aktual məbləğ Nazirlikdən dəqiqləşdirilməlidir. Çoxiştirakçılı investisiyalarda bu məbləğlər əcnəbinin iştirak payına uyğun hesablanır (m.32/3).
İş icazəsinə necə və harada müraciət edilir?
Müraciət yolu əcnəbinin harada olmasından asılıdır (6735, m.7/1; Tətbiq Qaydaları, m.15):
- Xaricdən: əcnəbinin vətəndaşı olduğu və ya qanuni qaldığı ölkədəki Türkiyə Respublikasının səfirliyinə və ya baş konsulluğuna. Nümayəndəlik müraciəti, varsa öz rəyi və qiymətləndirməsi ilə birlikdə Nazirliyə göndərir.
- Ölkə daxilindən: birbaşa Nazirliyə, elektron müraciət sistemi (e-İzin) vasitəsilə. Ölkə daxilindən müraciət zamanı, Baş İdarənin müəyyən etdiyi istisnalar istisna olmaqla, əcnəbinin ən azı altı ay müddətli qüvvədə olan yaşamaq icazəsi olmalıdır (Qaydalar, m.15/4).
- Vasitəçi qurum: müraciət səlahiyyətli vasitəçi qurum tərəfindən də edilə bilər (m.7/2).
Sistemə daxil ediləcək məlumatlar və yüklənəcək sənədlər Baş İdarə tərəfindən müəyyən edilir və rəsmi internet səhifəsində dərc olunur (Qaydalar, m.15/8). Baş İdarə sənədlərin əslini və ya təsdiqlənmiş surətini tələb edə, sənədləri yenidən tərcümə etdirə bilər (m.15/7).
Baxılma qrafiki Qanunda müəyyən edilib:
- Çatışmayan sənəd: çatışmazlıq varsa, baxılma təxirə salınır; təxirə salma müddəti sənədlə təsdiqlənmiş fors-major halları istisna olmaqla 30 günü keçə bilməz. Müddət sonunda tamamlanmayan müraciət rədd edilir (m.7/7).
- Qərar müddəti: qaydasına uyğun və sənədləri tam olan müraciətlərə 30 gün ərzində baxılır (m.7/8).
- Uzadılma: uzadılma müraciəti icazə müddətinin bitməsinə 60 gün qaldığı andan etibarən və hər halda müddət bitməzdən əvvəl edilir; müddət keçdikdən sonra edilən uzadılma müraciəti rədd olunur (m.7/3).
Peşə ixtisası tələb edən səhiyyə və təhsil xidmətlərində müvafiq nazirlikdən, universitetlərdə müəllim heyətinin üzvü kimi işləmək üçün isə Ali Təhsil Şurasından (Yükseköğretim Kurulu) ilkin icazə alınması məcburidir (m.8). Ar-Ge mərkəzi sənədi olan şirkətlərdə Ar-Ge əməkdaşı kimi çalışacaq əcnəbilər üçün Sənaye və Texnologiya Nazirliyinin (Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı) müsbət rəyi tələb olunur (m.8/6).
Müraciətlər hansı meyarlarla qiymətləndirilir?
Müraciət beynəlxalq işçi qüvvəsi siyasətinə uyğun qiymətləndirilir (m.7/4), Nazirlik isə qiymətləndirmə meyarlarını və bal sistemini müəyyən edir (m.7/6). Tətbiq Qaydalarının 22-ci maddəsinə görə meyarlar müəyyən edilərkən aşağıdakılar nəzərə alınır:
- əcnəbinin təhsili, iş yerində tutacağı vəzifə, peşə bilikləri və təcrübəsinin vəzifəyə uyğunluğu, əmək haqqı və bildiyi dillər;
- işəgötürən şirkətin ödənilmiş kapitalı, xüsusi kapitalı, ümumi satışı, ixracat və investisiya həcmi, sektoru, ümumi işçi sayı və ümumi işçilər arasında türk və əcnəbi işçilərin nisbəti;
- əmək bazarının təhlilləri, milli təhlükəsizlik, qarşılıqlılıq və beynəlxalq müqavilələr;
- eyni işi görəcək eyni ixtisaslı şəxsin ölkədə olub-olmamasına dair Türkiyə Məşğulluq Agentliyinin (Türkiye İş Kurumu) qeydləri.
Baş İdarə bu meyarları və bal sistemlərini altı aylıq dövrlərlə yeniləyərək rəsmi internet səhifəsində dərc edir (m.22/3). Buna görə də "bir əcnəbiyə neçə türk işçi" və ya minimum kapital kimi konkret həddlər Qaydaların mətnində deyil, Baş İdarənin dərc etdiyi aktual meyarlarda yer alır və müraciət tarixində yoxlanılmalıdır. Anası, atası və ya övladı Türkiyə vətəndaşı olanlar və müvafiq qurumların bildirdiyi ixtisaslı investorlar kimi bəzi əcnəbilərin müraciətləri qiymətləndirmə meyarlarına tabe tutulmaya bilər (m.22/4).
Hansı hallarda müraciət rədd edilir?
6735 saylı Qanunun 9-cu maddəsinə görə müraciət bu hallarda rədd edilir: beynəlxalq işçi qüvvəsi siyasətinə uyğun olmama; saxta və ya yanıldıcı məlumat və sənəd; əcnəbinin işə götürülməsi üçün əsaslandırmanın kifayət etməməsi; digər qanunlarla yalnız Türkiyə vətəndaşlarına ayrılmış iş və peşələr; tələb olunan ixtisas və peşəkarlığın olmaması; Nazirliyin meyarlarına cavab verməmə; 6458 saylı Qanunun 7, 15 və 54-cü maddələri çərçivəsində Daxili İşlər Nazirliyinin bildirişi; ictimai qayda, təhlükəsizlik və ya səhiyyə baxımından maneə; tanınmayan və ya diplomatik əlaqə olmayan ölkənin vətəndaşlığı (Xarici İşlər Nazirliyinin müsbət rəyi olduqda istisna olmaqla); vaxtında edilməyən və ya çatışmazlığı aradan qaldırılmayan müraciət.
Hansı əcnəbilərə istisna tanına bilər?
6735 saylı Qanunun 16-cı maddəsi Nazirliyin beynəlxalq işçi qüvvəsi siyasətinə uyğun olaraq bəzi əcnəbilərə Qanunun 7, 9 və 10-cu maddələrinin tətbiqi ilə bağlı istisnalar tanıya biləcəyini nəzərdə tutur. Bu, avtomatik azadolma deyil, Nazirliyə verilmiş səlahiyyətdir. Əhatə olunanlar sırasında ixtisaslı işçi qüvvəsi və ixtisaslı investor kimi qiymətləndirilənlər, işəgötürən tərəfindən Türkiyədə müəyyən müddətli layihədə işə cəlb edilənlər, türk mənşəli olduğu bildirilənlər, Şimali Kipr Türk Respublikasının (KKTC) vətəndaşları, Avropa İttifaqına üzv ölkələrin vətəndaşları, Türkiyə vətəndaşı ilə evli olub Türkiyədə nikah birliyi içində yaşayanlar, öz sahəsində beynəlxalq səviyyədə tanınmış və elmi, mədəni, bədii və ya idman məqsədilə gələnlər, həmçinin transsərhəd xidmət təchizatçıları var.
İş icazəsi yaşamaq icazəsini əvəz edirmi?
Bəli. 6458 saylı Əcnəbilər və Beynəlxalq Müdafiə haqqında Qanunun (YUKK) 27/1-ci maddəsinə görə qüvvədə olan iş icazəsi yaşamaq icazəsi sayılır. Buna görə də iş icazəsi alan əcnəbinin ayrıca yaşamaq icazəsi (ikamet izni) alması tələb olunmur. İş icazəsinin verilməsi və ya uzadılması üçün əcnəbi 6458 saylı Qanunun 7-ci maddəsinin (Türkiyəyə girişinə icazə verilməyən əcnəbilər) əhatəsinə düşməməlidir (m.27/2). İş icazəsi sahibinin ailə üzvləri isə ailə yaşamaq icazəsi üçün müraciət edə bilər; təfərrüatlar yaşamaq icazəsi bələdçisində verilib. İşə başladıqdan sonrakı SGK və əmək müqaviləsi öhdəlikləri üçün əmək hüququnun əsasları bələdçisinə baxa bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Türkiyədə ilk iş icazəsi neçə il müddətinə verilir?
İlk müraciətdə iş icazəsi əmək və ya xidmət müqaviləsinin müddətini keçməmək şərtilə ən çoxu bir il müddətinə verilir (6735 saylı Qanun, m.10/1). Eyni işəgötürənin yanında işləmək üçün ilk uzadılmada ən çoxu iki il, sonrakı uzadılmalarda ən çoxu üç il verilir. İşəgötürən dəyişərsə, müraciət yenidən ilk müraciət kimi qiymətləndirilir və bir illik hədd tətbiq olunur.
Turkuaz Kart ilə müddətsiz iş icazəsi arasında fərq nədir?
Müddətsiz iş icazəsi üçün uzunmüddətli yaşamaq icazəsi və ya ən azı səkkiz il qanuni iş icazəsi tələb olunur. Turkuaz Kart isə bu müddət tələb edilmədən ixtisaslı əcnəbilərə verilir; ilk üç il keçid dövrüdür və müddətin bitməsinə 180 gün qalmış müraciət edildikdə müddətsiz olur. Kart sahibi müddətsiz iş icazəsinin hüquqlarından istifadə edir, həyat yoldaşına və uşaqlarına yaşamaq icazəsini əvəz edən sənəd verilir.
Öz şirkətimdə direktor kimi işləmək üçün icazə lazımdırmı?
Bəli, şirkətdə faktiki olaraq rəhbər kimi işləyəcəksinizsə, iş icazəsi lazımdır. 6735 saylı Qanunun 10/5-ci maddəsi məhdud məsuliyyətli cəmiyyətin iştirakçı-direktorunun, səhmdar cəmiyyətin səhmdar idarə heyəti üzvünün və kapitalı paylara bölünmüş komandit şirkətin rəhbər komandit iştirakçısının iş icazəsi almaqla işləyə biləcəyini açıq şəkildə tənzimləyir. Yalnız pay sahibi olmaq icazə tələb etmir.
İş icazəsinə müraciət nə qədər müddətə baxılır?
Qanuna görə məlumat və sənədləri tam olan müraciətlərə otuz gün ərzində baxılır (6735, m.7/8). Çatışmayan sənəd olduqda baxılma təxirə salınır və çatışmazlıqlar sənədlə təsdiqlənmiş fors-major halları istisna olmaqla otuz gün ərzində aradan qaldırılmalıdır; əks halda müraciət rədd edilir. Səhiyyə, təhsil və universitet kimi ilkin icazə tələb edən işlərdə müvafiq qurumun ilkin icazə prosesi əlavə vaxt apara bilər.
İş icazəsi olduqda ayrıca yaşamaq icazəsi almaq lazımdırmı?
Xeyr. 6458 saylı Qanunun 27/1-ci maddəsinə əsasən qüvvədə olan iş icazəsi yaşamaq icazəsi sayılır. İş icazəsinin müddəti ərzində əcnəbi ayrıca yaşamaq icazəsi almadan Türkiyədə qala bilər. Lakin ölkə daxilindən ilk iş icazəsinə müraciət etmək üçün, Baş İdarənin müəyyən etdiyi istisnalar istisna olmaqla, ən azı altı ay müddətli qüvvədə olan yaşamaq icazəsi olmalıdır.
İş icazəsinin uzadılması üçün nə vaxt müraciət edilməlidir?
Uzadılma müraciəti icazə müddətinin bitməsinə altmış gün qaldığı andan etibarən və hər halda müddət bitməzdən əvvəl edilməlidir (6735, m.7/3). Müddət bitdikdən sonra edilən uzadılma müraciətləri rədd olunur; bu halda əcnəbi yenidən ilk müraciət yoluna getməli olur. Qrafik, xüsusilə şirkət rəhbərləri üçün, əvvəlcədən planlaşdırılmalıdır.
Mənbələr
- 6735 saylı Beynəlxalq İşçi Qüvvəsi haqqında Qanun (Uluslararası İşgücü Kanunu), m.6, 7, 8, 9, 10, 11, 16 (mevzuat.gov.tr)
- Beynəlxalq İşçi Qüvvəsi haqqında Qanunun Tətbiqi Qaydaları (Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği, Rəsmi Qəzet 02.02.2022), m.4, 15, 22, 32
- 6458 saylı Əcnəbilər və Beynəlxalq Müdafiə haqqında Qanun (YUKK), m.27
- 5901 saylı Türkiyə Vətəndaşlığı haqqında Qanun, m.12/1-b
- 4875 saylı Birbaşa Xarici İnvestisiyalar haqqında Qanun, m.3/g