Yabancılar İçin Çalışma İzni: Türleri, Süreleri, Başvuru ve Turkuaz Kart

Hazırlayan: Av. Emre Can SepetçiGüncellendi: 8 dk okuma

Kısaca

Türkiye'de yabancıların çalışma izni olmadan çalışması ve çalıştırılması yasaktır (6735 sayılı Kanun m.6). İlk çalışma izni en çok 1 yıl verilir; aynı işveren için ilk uzatma en çok 2 yıl, sonrakiler en çok 3 yıldır (m.10). Nitelikli yabancılara ilk 3 yılı geçiş süresi olan Turkuaz Kart verilebilir (m.11). Başvuru yurt içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına elektronik ortamda, yurt dışında Türk büyükelçilik veya başkonsolosluğuna yapılır; geçerli çalışma izni ikamet izni sayılır (6458 sayılı Kanun m.27).

Yabancılar Türkiye'de çalışma izni olmadan çalışabilir mi?

Hayır. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nun 6. maddesine göre Kanun kapsamındaki yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye'de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır. Bu yasak hem yabancıyı hem de onu çalıştıran işvereni bağlar. Çalışma izni, Kanunun 4. maddesine göre belirlenen uluslararası işgücü politikası esas alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilir; başvuruları Bakanlık bünyesindeki Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü değerlendirir.

İki önemli istisna vardır. Diğer kanunlarda veya Türkiye'nin taraf olduğu ikili ya da çok taraflı uluslararası anlaşmalarda çalışma izni almadan çalışabileceği belirtilen yabancılar izin almadan çalışabilir (m.6/3). Ayrıca 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 28. maddesi kapsamındaki kişilerin (doğumla Türk vatandaşı olup sonradan çıkma izni alanlar ve onların altsoyu) çalışma hakkı saklıdır (m.6/4).

Yabancı yatırımcılar için pratik sonuç şudur: Türkiye'de şirket kurmak ortaklık hakkı verir, ancak şirkette fiilen görev yapmak, yönetmek veya ücret almak çoğu durumda ayrıca çalışma izni gerektirir.

Çalışma izninin türleri nelerdir?

6735 sayılı Kanun dört temel izin türü düzenler: süreli çalışma izni, süresiz çalışma izni, bağımsız çalışma izni ve Turkuaz Kart. Aşağıdaki tablo süreleri ve temel koşulları özetler.

İzin türüKime verilirSüreDayanak
Süreli çalışma izni (ilk başvuru)Belirli bir işverenin belirli bir işyerinde (veya aynı işkolundaki işyerlerinde) belirli bir işte çalışacak yabancıEn çok 1 yıl; iş sözleşmesinin süresini aşamaz6735 m.10/1
Süreli çalışma izni (uzatma)Aynı işverene bağlı çalışmaya devam eden yabancıİlk uzatmada en çok 2 yıl, sonrakilerde en çok 3 yıl6735 m.10/2
Süresiz çalışma izniUzun dönem ikamet izni olan veya en az 8 yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancıSüresiz6735 m.10/3-4
Bağımsız çalışma izniDiğer kanunlardaki özel şartları sağlayan profesyonel meslek mensubuSüreli; m.10'daki süre sınırlarına tabi değil6735 m.10/6-8
Turkuaz KartEğitim, deneyim, bilim-teknolojiye katkı veya yatırım etkisi bakımından nitelikli yabancıİlk 3 yıl geçiş süresi, sonra süresiz6735 m.11
Nitelikli işgücü / nitelikli yatırımcı izniUygulama Yönetmeliği m.32'deki ölçütleri karşılayan yabancı5 yıla kadarUygulama Yönetmeliği m.32/6

Farklı bir işveren yanında çalışmak üzere yapılan başvuru, süre bakımından ilk başvuru gibi değerlendirilir (m.10/2). Yani işveren değişikliğinde 1 yıllık süre sınırı yeniden başlar.

Süresiz çalışma izni hangi hakları sağlar?

Türkiye'de uzun dönem ikamet izni olan veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir; ancak şartları taşımak mutlak hak sağlamaz (m.10/3), idare takdir yetkisine sahiptir.

Süresiz çalışma izni olan yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanır. Özel kanunlardaki düzenlemeler hariç ve sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı kalmak kaydıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır. Buna karşılık seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile askerlik yükümlülüğü yoktur (m.10/4).

Turkuaz Kart nedir ve kimlere verilir?

Turkuaz Kart, nitelikli yabancıları Türkiye'ye çekmek için öngörülmüş, süresiz çalışma izni haklarını sağlayan özel bir izindir (m.11/4). Başvurunun değerlendirilmesinde yabancının eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, Türkiye'deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi ile Uluslararası İşgücü Politikası Danışma Kurulu önerileri dikkate alınır (m.11/1).

Kanun nitelikli yabancıyı şöyle tanımlar (m.11/5): akademik alanda uluslararası kabul görmüş çalışmaları bulunanlar; bilim, sanayi ve teknolojide stratejik kabul edilen bir alanda öne çıkmış olanlar; ihracat, istihdam veya yatırım kapasitesi olarak ulusal ekonomiye önemli katkı sağlayan ya da sağlaması öngörülenler.

Turkuaz Kartın işleyişi şöyledir:

  1. Geçiş süresi. Kart, ilk üç yılı geçiş süresi olmak kaydıyla verilir. Bakanlık bu sürede işveren veya yabancıdan faaliyetlere ilişkin bilgi ve belge isteyebilir (m.11/2).
  2. Süresiz karta geçiş. Geçiş süresi kaydının kaldırılması için başvuru, sürenin dolmasına 180 gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır. Süre geçtikten sonra yapılan başvuru reddedilir ve kart geçersiz hale gelir (m.11/2).
  3. Aile. Kart sahibinin eşine ve bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına, Turkuaz Kart sahibi yakını olduğunu gösteren ve ikamet izni yerine geçen belge verilir (m.11/3).

Turkuaz Kart sahipleri ve aileleri, 5901 sayılı Kanun m.12/1-b uyarınca istisnai yoldan Türk vatandaşlığı kazanabilecek kişiler arasında da sayılmıştır. Ayrıntı için yatırım yoluyla vatandaşlık rehberine bakınız.

Şirket ortağı yabancı yöneticiler çalışma izni alabilir mi?

Evet. 6735 sayılı Kanun m.10/5'e göre 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'na göre kurulmuş şirketlerde şu kişiler çalışma izni alarak çalışabilir:

  • limited şirketlerin şirket ortağı olan müdürü,
  • anonim şirketlerin şirket ortağı olan yönetim kurulu üyesi,
  • sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin yönetici olan komandite ortağı.

Bu hüküm, yabancı yatırımcının kendi kurduğu şirkette yönetici olarak çalışmasının yasal dayanağıdır. Yalnızca pay sahibi olup şirkette görev almayan yabancının çalışma izni almasına gerek yoktur; ancak yönetim görevi üstlenip fiilen çalışacaksa izin gerekir.

Uygulama Yönetmeliği m.32/2, nitelikli yatırımcı tespitinde belirli şartlardan en az üçünün karşılanmasını veya en geç iki yıl içinde gerçekleştirileceğinin taahhüt edilmesini arar. Bu şartlar arasında yatırım sermayesi ve yıllık ihracat tutarının belirli eşikleri aşması, en az on Türk vatandaşının doğrudan ve sürekli istihdamı, stratejik sektörde yatırım, Ar-Ge veya tasarım merkezi kurulması ve öncelikli bölgede yatırım bulunur. Yönetmelikteki TL eşikleri her yıl yeniden değerleme oranında artırıldığından (m.32/5), başvuru yılı için güncel tutarın Bakanlıktan teyit edilmesi gerekir. Çok ortaklı yatırımlarda bu tutarlar yabancının ortaklık payına göre hesaplanır (m.32/3).

Çalışma izni başvurusu nasıl ve nereye yapılır?

Başvuru yolu yabancının bulunduğu yere göre değişir (6735 m.7/1; Uygulama Yönetmeliği m.15):

  • Yurt dışından: yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti büyükelçiliği veya başkonsolosluğuna yapılır. Temsilcilik başvuruyu, varsa görüş ve değerlendirmesiyle birlikte Bakanlığa iletir.
  • Yurt içinden: doğrudan Bakanlığa, elektronik başvuru sistemi (e-İzin) üzerinden yapılır. Yurt içinden başvuruda, Genel Müdürlükçe belirlenen istisnalar dışında yabancının en az altı ay süreli geçerli ikamet izni bulunması gerekir (Yönetmelik m.15/4).
  • Aracı kurum: başvuru yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir (m.7/2).

Başvuruda sisteme girilecek bilgiler ve yüklenecek belgeler Genel Müdürlükçe belirlenip resmî internet sayfasında yayımlanır (Yönetmelik m.15/8). Genel Müdürlük, belgelerin aslını veya onaylı örneğini isteyebilir ve belgeleri yeniden tercüme ettirebilir (m.15/7).

Değerlendirme takvimi Kanunda bellidir:

  1. Eksik belge: eksiklik varsa değerlendirme ertelenir; erteleme süresi belgelenmiş mücbir sebep dışında 30 günü aşamaz. Süre sonunda tamamlanmayan başvuru reddedilir (m.7/7).
  2. Karar süresi: usulüne uygun ve belgeleri tam başvurular 30 gün içinde sonuçlandırılır (m.7/8).
  3. Uzatma: uzatma başvurusu izin süresinin dolmasına 60 gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır; süre geçtikten sonra yapılan uzatma başvurusu reddedilir (m.7/3).

Mesleki yeterlilik gerektiren sağlık ve eğitim hizmetlerinde ilgili bakanlıktan, üniversitelerde öğretim elemanı olarak çalışmada Yükseköğretim Kurulundan ön izin alınması zorunludur (m.8). Ar-Ge merkezi belgeli firmalarda Ar-Ge personeli olarak çalışacak yabancılar için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının olumlu görüşü aranır (m.8/6).

Başvurular hangi ölçütlerle değerlendirilir?

Başvuru uluslararası işgücü politikasına göre değerlendirilir (m.7/4) ve Bakanlık, değerlendirme kriterlerini ve puanlama sistemini belirler (m.7/6). Uygulama Yönetmeliği m.22'ye göre kriterler belirlenirken şunlar dikkate alınır:

  • yabancının eğitimi, işyerinde alacağı görev, mesleki bilgi ve tecrübesi ile görev arasındaki uyum, ücreti ve bildiği diller;
  • işveren şirketin ödenmiş sermayesi, öz kaynağı, brüt satışı, ihracat ve yatırım miktarları, sektörü, toplam istihdamı ve toplam istihdam içindeki Türk ve yabancı çalışanların oranı;
  • işgücü piyasası analizleri, millî güvenlik, karşılıklılık ve uluslararası anlaşmalar;
  • aynı işi yapacak aynı nitelikte kişinin ülkede bulunup bulunmadığına ilişkin Türkiye İş Kurumu kayıtları.

Genel Müdürlük bu kriterleri ve puanlama sistemlerini altı aylık dönemlerle güncelleyerek resmî internet sayfasında yayımlar (m.22/3). Bu nedenle "yabancı başına kaç Türk çalışan" veya asgari sermaye gibi somut eşikler yönetmelik metninde değil, Genel Müdürlüğün yayımladığı güncel kriterlerde yer alır ve başvuru tarihinde kontrol edilmelidir. Anne, baba veya çocuğu Türk vatandaşı olanlar ve ilgili kurumlarca bildirilen nitelikli yatırımcılar gibi bazı yabancıların başvuruları değerlendirme kriterlerine tabi tutulmayabilir (m.22/4).

Hangi durumlarda başvuru reddedilir?

6735 m.9'a göre başvuru şu hallerde reddedilir: uluslararası işgücü politikasına uygun olmama; sahte veya yanıltıcı bilgi ve belge; yabancı istihdamına ilişkin gerekçenin yetersizliği; diğer kanunlarda Türk vatandaşlarına hasredilen iş ve meslekler; gerekli nitelik ve uzmanlığın bulunmaması; Bakanlık kriterlerinin karşılanmaması; 6458 sayılı Kanunun 7, 15 ve 54. maddeleri kapsamında İçişleri Bakanlığınca bildirim; kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı bakımından sakınca; tanınmayan veya diplomatik ilişki bulunmayan ülke vatandaşlığı (Dışişleri Bakanlığının uygun görüşü hariç); süresinde yapılmayan veya eksiği tamamlanmayan başvuru.

Hangi yabancılara istisna tanınabilir?

6735 m.16, Bakanlığın uluslararası işgücü politikasına uygun olarak bazı yabancılara Kanunun 7, 9 ve 10. maddelerinin uygulanmasına ilişkin istisnalar tanıyabileceğini öngörür. Bu bir otomatik muafiyet değil, Bakanlığa tanınmış bir yetkidir. Kapsamdakiler arasında nitelikli işgücü ve nitelikli yatırımcı olarak değerlendirilenler, işvereni tarafından Türkiye'de belirli süreli bir projede istihdam edilenler, Türk soylu olduğu bildirilenler, KKTC vatandaşları, Avrupa Birliği üyesi ülke vatandaşları, bir Türk vatandaşıyla evli ve Türkiye'de evlilik birliği içinde yaşayanlar, alanında uluslararası düzeyde temayüz etmiş olarak bilimsel, kültürel, sanatsal veya sportif amaçla gelenler ve sınır ötesi hizmet sunucuları bulunur.

Çalışma izni ikamet izni yerine geçer mi?

Evet. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu m.27/1'e göre geçerli çalışma izni ikamet izni sayılır. Bu nedenle çalışma izni alan yabancının ayrıca ikamet izni alması gerekmez. Çalışma izni verilebilmesi veya uzatılabilmesi için yabancının 6458 sayılı Kanunun 7. maddesi (Türkiye'ye girişine izin verilmeyecek yabancılar) kapsamına girmemesi şarttır (m.27/2). Çalışma izni sahibinin aile üyeleri ise aile ikamet izni için başvurabilir; ayrıntılar ikamet izni rehberinde yer alır. İşe başladıktan sonraki SGK ve iş sözleşmesi yükümlülükleri için iş hukuku temelleri rehberine bakılabilir.

Sıkça sorulan sorular

Türkiye'de ilk çalışma izni kaç yıl için verilir?

İlk başvuruda çalışma izni, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla en çok bir yıl için verilir (6735 sayılı Kanun m.10/1). Aynı işverene bağlı olarak yapılan ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda en çok üç yıl verilir. İşveren değişirse başvuru yeniden ilk başvuru gibi değerlendirilir ve bir yıllık sınır uygulanır.

Turkuaz Kart ile süresiz çalışma izni arasındaki fark nedir?

Süresiz çalışma izni için uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni gerekir. Turkuaz Kart ise bu süre aranmadan nitelikli yabancılara verilir; ilk üç yıl geçiş süresidir ve sürenin dolmasına 180 gün kala başvurulursa süresiz hale gelir. Turkuaz Kart sahibi süresiz çalışma izninin sağladığı haklardan yararlanır ve eşi ile çocuklarına ikamet izni yerine geçen belge verilir.

Kendi şirketimde yönetici olarak çalışmak için izin gerekir mi?

Evet, şirkette fiilen yönetici olarak çalışacaksanız çalışma izni gerekir. 6735 sayılı Kanun m.10/5, limited şirketin ortak müdürü, anonim şirketin ortak yönetim kurulu üyesi ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketin yönetici komandite ortağı olan yabancıların çalışma izni alarak çalışabileceğini açıkça düzenler. Yalnızca pay sahibi olmak izin gerektirmez.

Çalışma izni başvurusu ne kadar sürede sonuçlanır?

Kanuna göre bilgi ve belgeleri tam olan başvurular otuz gün içinde sonuçlandırılır (6735 m.7/8). Eksik belge varsa değerlendirme ertelenir ve eksikler, belgelenmiş mücbir sebep dışında otuz gün içinde tamamlanmalıdır; aksi halde başvuru reddedilir. Sağlık, eğitim ve üniversite gibi ön izne tabi işlerde ilgili kurumun ön izin süreci ayrıca zaman alabilir.

Çalışma izni varken ayrıca ikamet izni almak gerekir mi?

Hayır. 6458 sayılı Kanun m.27/1 uyarınca geçerli çalışma izni ikamet izni sayılır. Çalışma izni süresince yabancı ayrıca ikamet izni almadan Türkiye'de kalabilir. Ancak yurt içinden ilk çalışma izni başvurusu yapabilmek için, Genel Müdürlükçe belirlenen istisnalar dışında, en az altı ay süreli geçerli bir ikamet izninin bulunması gerekir.

Çalışma izninin uzatma başvurusu ne zaman yapılmalıdır?

Uzatma başvurusu, izin süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılmalıdır (6735 m.7/3). Süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir; bu durumda yabancının yeniden ilk başvuru yoluna gitmesi gerekir. Takvim, özellikle şirket yöneticileri için önceden planlanmalıdır.

Kaynaklar

  • 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, m.6, 7, 8, 9, 10, 11, 16 (mevzuat.gov.tr)
  • Uluslararası İşgücü Kanunu Uygulama Yönetmeliği (RG 02.02.2022), m.4, 15, 22, 32
  • 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, m.27
  • 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m.12/1-b
  • 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu, m.3/g
Yasal uyarıBu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat sık değişir; somut bir karar vermeden önce güncel mevzuatı ve kendi durumunuzu bir avukatla değerlendirin. Sorularınız için: [email protected]