Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da 90 günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur (6458 sayılı Kanun m.19). Kısa dönem ikamet izni taşınmaz sahipliği, ticari bağlantı veya iş kurma gibi gerekçelerle her defasında en fazla 2 yıl, Cumhurbaşkanınca belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapacaklar için en fazla 5 yıl verilir (m.31). Kesintisiz 8 yıl ikamet izniyle kalan yabancı uzun dönem ikamet iznine başvurabilir (m.42). Başvurular İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığının teşkilatına yapılır; geçerli çalışma izni ikamet izni sayılır (m.27).
Türkiye'de ikamet izni kimler için zorunludur?
Türkiye'de vizenin veya vize muafiyetinin tanıdığı süreden ya da doksan günden fazla kalacak yabancıların ikamet izni alması zorunludur (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, YUKK m.19). Yurt dışından alınan ikamet izni altı ay içinde kullanılmaya başlanmazsa geçerliliğini kaybeder.
İkamet izni sistemini İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Başkanlığı yürütür; başvurular yurt içinde valiliklere (il göç idaresi müdürlükleri), yurt dışında konsolosluklara yapılır. Türkiye'de yatırım yapan, şirket kuran veya taşınmaz satın alan yabancı için ikamet izni, ülkede yasal olarak kalmanın temel aracıdır. Ancak ikamet izni çalışma hakkı vermez; çalışacak yabancının ayrıca çalışma izni alması gerekir.
İkamet izninin türleri nelerdir?
YUKK m.30 altı ikamet izni türü sayar: kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem, insani ve insan ticareti mağduru ikamet izni. Yatırımcılar ve aileleri bakımından ilk dördü önemlidir.
| İkamet izni türü | Kimlere verilir | Azami süre | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Kısa dönem | m.31'de sayılan gerekçelerden birine sahip yabancılar (taşınmaz sahipleri, ticari bağlantı/iş kuranlar, turizm vb.) | Her defasında en fazla 2 yıl | YUKK m.31/2 |
| Kısa dönem — yatırım (m.31/1-j) | Türkiye'de çalışmayan, Cumhurbaşkanınca belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapacaklar ve aileleri | Her defasında en fazla 5 yıl | YUKK m.31/5 |
| Aile | Türk vatandaşının veya ikamet izinli yabancının yabancı eşi, ergin olmayan ve bağımlı yabancı çocukları | Her defasında en fazla 3 yıl; destekleyicinin izin süresini aşamaz | YUKK m.34 |
| Öğrenci | Türkiye'de yükseköğretim (ön lisans–doktora) görecek yabancılar | Öğrenim süresine göre | YUKK m.38 |
| Uzun dönem | Kesintisiz en az 8 yıl ikamet izniyle kalan veya Bakanlığın belirlediği şartlara uyan yabancılar | Süresiz | YUKK m.42 |
| Çalışma izni (ikamet izni yerine geçer) | Geçerli çalışma izni sahibi yabancılar | Çalışma izni süresince | YUKK m.27 |
Kısa dönem ikamet izni hangi gerekçelerle verilir?
YUKK m.31/1, kısa dönem ikamet izninin verilebileceği halleri sınırlı olarak sayar. Bunlar: bilimsel araştırma; Türkiye'de taşınmaz malı bulunma; ticari bağlantı veya iş kurma; hizmet içi eğitim; anlaşmalar veya öğrenci değişim programları çerçevesinde eğitim; turizm; tedavi; adli veya idari makamların talebi; aile ikamet izninden geçiş; Türkçe öğrenme kursu; kamu kurumları aracılığıyla eğitim, araştırma veya staj; Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayıp mezuniyetten itibaren altı ay içinde başvurma; Türkiye'de çalışmayan ancak Cumhurbaşkanınca belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapacaklar ile bunların yabancı eşi ve çocukları; KKTC vatandaşlığı.
Yatırımcılar açısından üç gerekçe öne çıkar:
- Taşınmaz sahipliği (m.31/1-b). Uygulama Yönetmeliği m.28/3'e göre taşınmazın konut olması ve bu amaçla kullanılması gerekir. Aile üyeleri konutta paylı veya elbirliği mülkiyetine sahipse onlar da bu gerekçeyle başvurabilir; paydaş olmayan aile üyeleri için konut yalnızca maddi imkânın tespitine dayanak olabilir. 21.11.2024 tarihli 7533 sayılı Kanunla eklenen m.31/6 uyarınca ikamet iznine esas taşınmazın niteliği ve değeri İçişleri Bakanlığınca belirlenir. Bakanlığın belirlediği güncel asgari değer, başvuru tarihinde Göç İdaresi Başkanlığından teyit edilmelidir. Taşınmaz edinimine ilişkin kurallar için yabancıların gayrimenkul edinimi rehberine bakınız.
- Ticari bağlantı veya iş kurma (m.31/1-c). Türkiye'de şirket kuracak, ortaklık görüşmesi yürütecek veya ticari temas kuracak yabancılar içindir. Talep üç ayın üzerindeyse temas kurulacak kişi veya şirketlerin davet mektubu veya benzeri belgeler istenebilir (Yönetmelik m.28/4). Bu izin çalışma hakkı vermez.
- Yatırım (m.31/1-j). Türkiye'de çalışmayan ancak Cumhurbaşkanınca belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapacaklara ve ailelerine verilir; süresi beşer yıla kadar çıkabilir. Bu bent aynı zamanda 5901 sayılı Kanun m.12/1-b'deki yatırım yoluyla vatandaşlık yolunun ikamet ayağını oluşturur; bkz. yatırım yoluyla Türk vatandaşlığı.
Kısa dönem ikamet izninin şartları nelerdir?
YUKK m.32'ye göre kısa dönem ikamet izni için şu şartlar aranır:
- m.31/1'deki gerekçelerden birini ileri sürmek ve buna ilişkin bilgi ve belgeleri sunmak;
- Türkiye'ye girişine izin verilmeyecek yabancılar arasında (m.7) olmamak;
- genel sağlık ve güvenlik standartlarına uygun barınma şartlarına sahip olmak;
- istenmesi halinde vatandaşı olduğu veya yasal olarak ikamet ettiği ülkenin adli sicil belgesini sunmak;
- Türkiye'de kalacağı adres bilgilerini vermek.
Bunlara ek olarak Uygulama Yönetmeliği m.22/13, yabancılardan talep ettikleri ikamet izni süresini kapsayan geçerli sağlık sigortası aranacağını öngörür; Türkiye'de genel sağlık sigortası kapsamında olanların geçerli sağlık sigortası olduğu kabul edilir. Pasaportun veya pasaport yerine geçen belgenin, talep edilen ikamet izni süresinden altmış gün daha uzun süreli olması gerekir (YUKK m.21/2).
Şartlardan biri sağlanmaz veya ortadan kalkarsa, izin amacı dışında kullanılırsa ya da hakkında geçerli sınır dışı etme veya giriş yasağı kararı varsa kısa dönem ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir, süresi bitenler uzatılmaz (m.33).
Aile ikamet izni nasıl alınır?
Türk vatandaşlarının ve ikamet izinlerinden birine sahip yabancıların yabancı eşine, kendisinin veya eşinin ergin olmayan ya da bağımlı yabancı çocuğuna her defasında üç yılı aşmayacak şekilde aile ikamet izni verilebilir; bu süre destekleyicinin izin süresini aşamaz (YUKK m.34/1).
Destekleyiciden (aileyi Türkiye'ye getiren kişiden) aranan şartlar m.35/1'de sayılmıştır:
- toplam geliri asgari ücretten az olmamak üzere, ailedeki fert başına asgari ücretin üçte birinden az olmayan aylık gelir;
- aile nüfusuna uygun barınma ve tüm aile fertlerini kapsayan sağlık sigortası;
- son beş yılda aile düzenine karşı suçlardan hüküm giymemiş olmak;
- Türkiye'de en az bir yıldır ikamet izniyle kalıyor olmak;
- adres kayıt sisteminde kaydı bulunmak.
Bir yıllık ikamet şartı, çalışma izni sahipleri, bilimsel araştırma amaçlı ikamet izni sahipleri ve Türk vatandaşlarıyla evli yabancılar için aranmaz (m.35/2). Bu, çalışma izniyle gelen yönetici veya uzmanın ailesini hemen getirebilmesi bakımından önemlidir. Aile ikamet izni on sekiz yaşına kadar, öğrenci ikamet izni almadan ilk ve ortaöğretimde eğitim hakkı sağlar (m.34/4). En az üç yıl aile ikamet izniyle kalan ve on sekiz yaşını dolduran çocuk izni kısa dönem ikamet iznine dönüştürebilir (m.34/5).
Uzun dönem ikamet izni için hangi şartlar aranır?
Türkiye'de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış olan veya Bakanlığın belirlediği şartlara uyan yabancılara, Bakanlığın onayıyla valiliklerce süresiz ikamet izni verilir (YUKK m.42). m.43'e göre başvuranın son üç yıl içinde sosyal yardım almamış olması, kendisinin ve ailesinin geçimini sağlayacak yeterli ve düzenli gelire, geçerli sağlık sigortasına sahip olması ve kamu düzeni veya güvenliği açısından tehdit oluşturmaması gerekir.
Uzun dönem ikamet izni sahibi; askerlik, seçme ve seçilme, kamu görevlerine girme ve muaf araç ithali dışında, özel kanunlardaki düzenlemeler ve sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış haklar saklı kalmak kaydıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır (m.44). Uzun dönem ikamet izni, 6735 sayılı Kanun m.10/3 uyarınca süresiz çalışma iznine başvuru imkânı da verir. Mülteci, şartlı mülteci, ikincil koruma, insani ikamet ve geçici koruma statüsündekiler uzun dönem izne geçemez (m.42/2).
İkamet izni başvurusu nereye ve nasıl yapılır?
Kanundaki temel kural, ilk başvurunun yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna yapılmasıdır (YUKK m.21/1). Konsolosluk başvuruyu görüşüyle birlikte merkeze iletir ve başvurular en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır (m.21/4-5).
YUKK m.22 ise başvurunun istisnai olarak valiliklere, yani Türkiye içinden yapılabileceği halleri sayar: uzun dönem ve öğrenci ikamet izinleri, aile izninden kısa döneme geçiş, mevcut iznin gerekçesinin değişmesi nedeniyle yeni amaca uygun izin talebi, Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayanların geçişi, Türkiye'den ayrılmanın makul veya mümkün olmadığı durumlar ve diğerleri. Uygulama Yönetmeliği m.19/4'e göre ikamet izni başvuruları belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde elektronik ortamda da alınabilir; Göç İdaresi Başkanlığının elektronik başvuru sistemi (e-ikamet) bu amaçla kullanılır. Başvurular yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir (m.21/7).
Pratik bir başvuru akışı şöyledir:
- Gerekçenin belirlenmesi. Taşınmaz, ticari bağlantı, yatırım, aile veya öğrenim gibi m.31–38'deki gerekçelerden hangisinin uygun olduğuna karar verilir.
- Belgelerin hazırlanması. Pasaport (talep süresinden 60 gün uzun geçerli), gerekçeye ilişkin belgeler (tapu, şirket belgeleri, davet mektubu vb.), sağlık sigortası, adres bilgisi ve gerekiyorsa adli sicil belgesi. Yabancı belgeler apostil veya konsolosluk onayı ve tercümeyle sunulur.
- Elektronik başvuru ve randevu. Başvuru formu doldurulur, randevu alınır; ikamet izni harcı gibi giderler ödenir (tutarlar her yıl değişir, başvuru anında teyit edilmelidir).
- Şahsen başvuru ve değerlendirme. Belgeler il göç idaresi müdürlüğüne teslim edilir; idare ek belge isteyebilir.
- Kartın teslimi ve adres kaydı. Olumlu sonuçta ikamet izni kartı düzenlenir; adres kayıt sistemine kayıt yaptırılır.
İkamet izni nasıl uzatılır ve ne zaman sona erer?
Uzatma başvurusu, ikamet izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her koşulda süre dolmadan valiliklere yapılır (YUKK m.24/2). Başvuru yapana harca tabi olmayan bir belge verilir; yabancı, izin süresi dolmuş olsa bile karar verilinceye kadar bu belgeyle Türkiye'de kalabilir. Uzatılan izin, önceki iznin bitim tarihinden itibaren başlar (m.24/3).
İznin verilmesine esas gerekçe ortadan kalkarsa (örneğin taşınmaz satılırsa veya şirket faaliyeti sona ererse) izin iptal edilebilir; yeni bir gerekçe varsa m.22/1-ğ uyarınca Türkiye içinden yeni amaca uygun izin istenebilir. Yurt dışında kalış süresi bakımından iptal usulü yönetmelikle düzenlenir (m.33/2).
Sıkça sorulan sorular
Türkiye'de ev sahibi olmak ikamet izni hakkı verir mi?
Türkiye'de taşınmaz malı bulunmak, YUKK m.31/1-b uyarınca kısa dönem ikamet izni gerekçelerinden biridir; ancak otomatik bir hak değildir. Uygulama Yönetmeliğine göre taşınmazın konut olması ve bu amaçla kullanılması gerekir. 7533 sayılı Kanunla eklenen m.31/6 uyarınca taşınmazın niteliği ve değeri İçişleri Bakanlığınca belirlenir; güncel eşik başvuru öncesinde teyit edilmelidir.
Kısa dönem ikamet izni kaç yıl için verilir?
Kısa dönem ikamet izni her defasında en fazla iki yıllık sürelerle verilebilir (YUKK m.31/2). Cumhurbaşkanınca belirlenen kapsam ve tutarda yatırım yapacaklar ile KKTC vatandaşlarına verilen izinler ise en fazla beşer yıllık sürelerle verilebilir (m.31/5). Somut süre, yabancının talebi ve gerekçesi dikkate alınarak idare tarafından belirlenir.
İkamet izni için sağlık sigortası zorunlu mu?
Evet. Uygulama Yönetmeliği m.22/13'e göre yabancılardan talep ettikleri ikamet izni süresini kapsayan geçerli sağlık sigortası aranır; Türkiye'de genel sağlık sigortası kapsamında olanlar sigortalı kabul edilir. Aile ikamet izninde destekleyicinin tüm aile fertlerini kapsayan sağlık sigortası yaptırması (YUKK m.35), uzun dönem izinde ise geçerli sağlık sigortası (m.43) kanunen de şarttır.
İkamet izni ile Türkiye'de çalışılabilir mi?
Hayır. İkamet izni tek başına çalışma hakkı vermez; Türkiye'de çalışacak yabancının 6735 sayılı Kanun uyarınca çalışma izni alması gerekir. Buna karşılık geçerli çalışma izni ikamet izni sayılır (YUKK m.27), yani çalışma izni alan yabancının ayrıca ikamet izni almasına gerek kalmaz. Uzun dönem ikamet izni sahipleri ise süresiz çalışma iznine başvurabilir.
Uzun dönem ikamet iznine kaç yıl sonra başvurulabilir?
Türkiye'de kesintisiz en az sekiz yıl ikamet izniyle kalmış yabancılar uzun dönem ikamet iznine başvurabilir (YUKK m.42). Ayrıca son üç yılda sosyal yardım almamış olmak, yeterli ve düzenli gelir, geçerli sağlık sigortası ve kamu düzeni bakımından tehdit oluşturmamak gerekir (m.43). Uzun dönem izin süresizdir ve geniş haklar sağlar.
İkamet izni süresi dolmadan uzatma başvurusu ne zaman yapılır?
Uzatma başvurusu, izin süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılmalıdır (YUKK m.24/2). Başvuru sahibine verilen belge, karar verilinceye kadar Türkiye'de yasal olarak kalmayı sağlar. Süre dolduktan sonra uzatma yolu kapanır ve yasal kalış kesintiye uğrayabilir; bu nedenle takvim önceden planlanmalıdır.
Kaynaklar
- 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu, m.19, 21, 22, 24, 27, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 42, 43, 44 (mevzuat.gov.tr)
- 21.11.2024 tarihli 7533 sayılı Kanun, m.35 (YUKK m.31/6-7 eklenmesi)
- Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (RG 17.03.2016), m.19, 22, 28
- 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, m.10
- 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, m.12/1-b