Türkiye'de İş Hukuku Temelleri: Sözleşme, Çalışma Süresi, İzin, İhbar Süreleri ve Fesih

Hazırlayan: Av. Emre Can SepetçiGüncellendi: 9 dk okuma

Kısaca

Türkiye'de işçi-işveren ilişkisi esas olarak 4857 sayılı İş Kanunu'na tabidir. Haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir (m.63), deneme süresi en çok iki aydır (m.15), yıllık izin hizmet süresine göre 14, 20 veya 26 günden az olamaz (m.53) ve belirsiz süreli sözleşmelerde ihbar süreleri 2, 4, 6 ve 8 haftadır (m.17). Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı ay kıdemli işçinin sözleşmesi ancak geçerli sebeple feshedilebilir (m.18); işçilik alacağı ve işe iade davalarından önce arabulucuya başvurmak zorunludur (7036 sayılı Kanun m.3).

Türkiye'de iş ilişkisini hangi kurallar düzenler?

Türkiye'de işçi ile işveren arasındaki ilişkinin temel kaynağı 4857 sayılı İş Kanunudur. Kanun; iş sözleşmesinin kurulması, türleri, çalışma süreleri, ücret, yıllık izin, sözleşmenin feshi ve iş güvencesi gibi konularda çoğu asgari nitelikte olan, yani sözleşmeyle işçi aleyhine değiştirilemeyen kurallar koyar. Bunun yanında:

  • Kıdem tazminatı, kıdem tazminatı fonu kurulana kadar eski 1475 sayılı İş Kanunu'nun yürürlükte bırakılan 14. maddesine tabidir (4857 m.120 ve geçici m.6).
  • İş uyuşmazlıklarının yargısal çözümü ve dava şartı arabuluculuk, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile düzenlenir.
  • Sosyal güvenlik kaydı ve prim yükümlülükleri 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanununa tabidir.
  • Yabancı uyruklu çalışanlar için ayrıca 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu kapsamında çalışma izni gerekir; ayrıntılar çalışma izni rehberinde.

Türkiye'de şirket kuran yabancı yatırımcı için iş hukuku, ilk çalışanın işe alınmasıyla birlikte başlayan bir uyum alanıdır. Şirket kuruluşu sonrasında yapılacak işlemler için şirket kurma rehberine bakılabilir.

İş sözleşmesinin yazılı yapılması zorunlu mu?

Kural olarak hayır, ama uygulamada şiddetle tavsiye edilir. 4857 sayılı Kanun m.8'e göre iş sözleşmesi, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir. Ancak süresi bir yıl veya daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı yapılması zorunludur; bu belgeler damga vergisi ile her çeşit resim ve harçtan muaftır.

Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren, işçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük veya haftalık çalışma süresini, temel ücreti ve varsa ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, süreli ise sözleşmenin süresini ve fesih halinde uyulacak hükümleri gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlüdür. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmelerde bu yükümlülük uygulanmaz. Uyuşmazlık halinde ispat kolaylığı ve kişisel verilerin işlenmesine ilişkin aydınlatma yükümlülüğü bakımından (bkz. KVKK rehberi) yazılı sözleşme her durumda en güvenli yoldur.

Belirli süreli ve belirsiz süreli sözleşme arasındaki fark nedir?

İş ilişkisi bir süreye bağlanmamışsa sözleşme belirsiz süreli sayılır. Belirli süreli iş sözleşmesi ise belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yazılı şekilde yapılır (m.11/1).

Belirli süreli sözleşme, esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste (zincirleme) yapılamaz; aksi halde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir (m.11/2). Ayrıca belirli süreli çalışan işçi, haklı bir neden olmadıkça, salt sözleşmesinin süreli olması nedeniyle belirsiz süreli çalışan emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz (m.12). Pratik sonuç önemlidir: ihbar süreleri ve iş güvencesi hükümleri belirsiz süreli sözleşmeler için öngörülmüştür; bu nedenle objektif bir neden olmadan sözleşmeleri "yıllık" olarak yenilemek, işvereni beklemediği yükümlülüklerle karşı karşıya bırakabilir.

Deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?

Taraflar iş sözleşmesine deneme kaydı koyabilir; deneme süresi en çok iki ay olabilir ve ancak toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir (m.15). Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir; işçinin çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklıdır. Bireysel iş sözleşmesiyle iki aydan uzun deneme süresi kararlaştırılamaz.

Haftalık çalışma süresi ve fazla çalışma nasıl düzenlenmiştir?

Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok 45 saattir; aksi kararlaştırılmamışsa bu süre haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür (m.63). Tarafların anlaşmasıyla haftalık süre, günde 11 saati aşmamak koşuluyla farklı dağıtılabilir; bu durumda iki aylık denkleştirme dönemi içinde haftalık ortalama 45 saati aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar, turizm sektöründe ise dört ay ve toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar uzatılabilir.

Fazla çalışma, haftalık 45 saati aşan çalışmadır (m.41). Başlıca kurallar:

  • Her bir saat fazla çalışma için ücret, normal saat ücretinin %50 yükseltilmesiyle ödenir.
  • Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, bu süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olup saat ücreti %25 yükseltilerek ödenir.
  • İşçi isterse zamlı ücret yerine fazla çalıştığı her saat için 1 saat 30 dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat için 1 saat 15 dakika serbest zaman kullanabilir; bu süre altı ay içinde ücret kesintisi olmadan kullanılır.
  • Fazla çalışma için işçinin onayı alınır ve fazla çalışmanın toplamı yılda 270 saati geçemez.

Yıllık ücretli izin kaç gündür?

İşe başladığı günden itibaren, deneme süresi dahil en az bir yıl çalışmış işçiye yıllık ücretli izin verilir ve bu haktan vazgeçilemez (m.53). İzin süreleri hizmet süresine göre aşağıdaki asgari sürelerden az olamaz; 18 yaş ve altındaki ile 50 yaş ve üstündeki işçilere verilecek izin 20 günden az olamaz. Süreler iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesiyle artırılabilir. Yer altı işlerinde çalışanların izinleri dörder gün artırılarak uygulanır.

Hizmet süresiAsgari yıllık izin (m.53)İhbar süresi (m.17)
6 aydan az— (izin hakkı 1 yıldan sonra doğar)2 hafta
6 ay – 1 yıl— (izin hakkı 1 yıldan sonra doğar)4 hafta
1 – 1,5 yıl14 gün4 hafta
1,5 – 3 yıl14 gün6 hafta
3 – 5 yıl (5 yıl dahil)14 gün8 hafta
5 yıldan fazla, 15 yıldan az20 gün8 hafta
15 yıl ve üzeri26 gün8 hafta

Tabloda yer alan süreler kanuni asgari sürelerdir; sözleşmeyle işçi lehine artırılabilir.

İhbar süreleri nedir ve nasıl uygulanır?

Belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen taraf, durumu önceden karşı tarafa bildirmelidir (m.17). Sözleşme; işi altı aydan az sürmüş işçi için bildirimden iki hafta, altı ay – bir buçuk yıl için dört hafta, bir buçuk – üç yıl için altı hafta, üç yıldan fazla sürmüş işçi için sekiz hafta sonra feshedilmiş sayılır. Bu süreler asgaridir ve sözleşmelerle artırılabilir.

Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder. İşveren, bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi hemen sona erdirebilir. Tazminat hesabında çıplak ücretin yanında para veya para ile ölçülebilen sözleşmesel ve kanuni menfaatler de dikkate alınır. İş güvencesi kapsamı dışında kalan işçinin sözleşmesi fesih hakkının kötüye kullanılmasıyla sona erdirilmişse, işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat ödenir.

İş güvencesi kimleri kapsar?

Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi olan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır (m.18). Yer altı işlerinde kıdem şartı aranmaz. İşverenin aynı işkolunda birden fazla işyeri varsa işçi sayısı toplam üzerinden belirlenir. Sendika üyeliği, işverene karşı idari veya yargısal başvuru, ırk, cinsiyet, medeni hal, hamilelik, din, siyasi görüş gibi nedenler geçerli sebep sayılmaz.

İşletmenin bütününü sevk ve idare eden işveren vekilleri ve yardımcıları ile işyerinin bütününü yöneten ve işçiyi işe alma-çıkarma yetkisi bulunan işveren vekilleri iş güvencesi hükümlerinden yararlanamaz.

Feshin geçersiz olduğunu düşünen işçi, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır; anlaşma sağlanamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açabilir (m.20). Geçerli sebebi ispat yükü işverendedir. Mahkeme feshin geçersizliğine karar verirse işveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır; başlatmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücret tutarında tazminat öder. Ayrıca kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmayan süre için en çok dört aya kadar ücret ve diğer haklar ödenir (m.21).

Bunlardan ayrı olarak taraflar, kanunda sayılan sağlık sebepleri, ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller ve zorlayıcı sebepler gibi durumlarda sözleşmeyi haklı nedenle derhal feshedebilir (işçi için m.24, işveren için m.25).

Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?

1475 sayılı Kanun m.14'e göre iş sözleşmesi; işveren tarafından 4857 m.25/II'deki ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan haller dışında bir sebeple feshedilirse, işçi tarafından haklı nedenle (4857 m.24) feshedilirse, muvazzaf askerlik, emeklilik/malullük aylığı veya toptan ödeme almak amacıyla ya da kanunda sayılan diğer hallerde sona ererse, kadın işçinin evlenmesinden itibaren bir yıl içinde kendi isteğiyle sona erdirmesinde veya işçinin ölümünde, işveren işçiye her tam hizmet yılı için 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı öder; bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır.

Hesap son ücret üzerinden yapılır ve ücrete ek olarak sağlanan para ve para ile ölçülebilen menfaatler dikkate alınır. Yıllık kıdem tazminatı tutarı, Devlet Memurları Kanunu'na tabi en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez (kıdem tazminatı tavanı). Tavan tutarı dönemsel olarak güncellendiğinden, hesap tarihinde geçerli tutar teyit edilmelidir. Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi halinde, mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir.

İş davası açmadan önce arabulucuya gitmek zorunlu mu?

Evet. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3'e göre kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; bu alacaklarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsamdadır. Arabulucuya başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir. İş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davaları bu zorunluluğun dışındadır.

Arabulucu, başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren üç hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hallerde en fazla bir hafta uzatılabilir. Geçerli mazereti olmadan ilk toplantıya katılmayan taraf, davada haklı çıksa bile yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur. Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. İşveren, yazılı olarak yetkilendirdiği bir çalışanı aracılığıyla da görüşmelere katılabilir. Ticari uyuşmazlıklardaki tahkim ve arabuluculuk için tahkim rehberine bakılabilir.

Sosyal güvenlik kaydı ne zaman yapılmalı?

İşveren, hizmet akdiyle çalışan sigortalıyı sigortalılık başlangıç tarihinden önce, yani işe başlamadan önce, sigortalı işe giriş bildirgesi ile Sosyal Güvenlik Kurumu'na (SGK) bildirmekle yükümlüdür (5510 m.8). İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirge en geç çalışmaya başlatıldığı gün; Kuruma ilk kez işyeri bildirgesi verilecek işyerlerinde ilk sigortalı çalıştırmaya başlanan tarihten itibaren bir ay içinde işe başlayanlar için bu bir aylık sürenin sonuna kadar verilebilir. Yükümlülüğe uymayan işverene idari para cezası uygulanır. Çalışanın ücretinden yapılan vergi kesintileri için vergi sistemi rehberine bakılabilir.

Yabancı çalışan istihdam ederken nelere dikkat edilmeli?

Yabancı uyruklu bir kişinin Türkiye'de çalışabilmesi için kural olarak çalışma izni alınması gerekir; şirketin yabancı ortağı olan limited şirket müdürü veya anonim şirket yönetim kurulu üyesi de çalışma izniyle çalışabilir (6735 m.10/5). Çalışma izni alındıktan sonra yabancı çalışan, iş hukuku ve sosyal güvenlik bakımından Türk çalışanlarla aynı kurallara tabidir: ihbar süreleri, yıllık izin, iş güvencesi ve kıdem tazminatı onun için de geçerlidir. İzin türleri, süreler ve Turkuaz Kart için çalışma izni rehberine bakınız.

Sıkça sorulan sorular

Türkiye'de haftalık yasal çalışma süresi kaç saattir?

4857 sayılı İş Kanunu m.63'e göre çalışma süresi haftada en çok 45 saattir ve aksi kararlaştırılmamışsa haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür. Taraflar anlaşarak, günde 11 saati aşmamak ve iki aylık dönemde ortalama 45 saati geçmemek koşuluyla farklı dağıtım yapabilir. 45 saati aşan çalışma fazla çalışmadır ve %50 zamlı ödenir.

İhbar süreleri ne kadardır?

Belirsiz süreli sözleşmelerde ihbar süresi; kıdemi altı aydan az işçi için 2 hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arası için 4 hafta, bir buçuk ile üç yıl arası için 6 hafta, üç yıldan fazla için 8 haftadır (m.17). Süreler asgaridir ve sözleşmeyle artırılabilir; uymayan taraf bu süreye ait ücret tutarında ihbar tazminatı öder.

Yıllık izin süreleri nelerdir?

En az bir yıl çalışan işçinin yıllık izni; bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) hizmette 14 günden, beş yıldan fazla on beş yıldan az hizmette 20 günden, on beş yıl ve üzerinde 26 günden az olamaz (m.53). 18 yaş ve altı ile 50 yaş ve üstü işçilerin izni en az 20 gündür. Yıllık izin hakkından vazgeçilemez.

Deneme süresinde işten çıkarma tazminat gerektirir mi?

Hayır. 4857 sayılı Kanun m.15'e göre deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden feshedebilir; işçinin çalıştığı günlerin ücreti ve diğer hakları ödenir. Deneme süresi en çok iki aydır ve yalnız toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir.

İş güvencesinden kimler yararlanır?

Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde, belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan ve en az altı aylık kıdemi olan işçiler iş güvencesi kapsamındadır (m.18). Bu işçilerin sözleşmesi ancak yeterlilik, davranış veya işletme gereklerine dayanan geçerli bir sebeple feshedilebilir. İşletmenin bütününü yöneten üst düzey işveren vekilleri kapsam dışındadır.

Kıdem tazminatı ne kadar ödenir?

1475 sayılı Kanun m.14 uyarınca her tam hizmet yılı için son ücret ve ücrete ek menfaatler üzerinden 30 günlük ücret tutarında, artan süreler için oranlı kıdem tazminatı ödenir. Yıllık tutar, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenen azami emeklilik ikramiyesini (tavan) aşamaz. İşçinin istifası kural olarak kıdem tazminatı hakkı doğurmaz; kanunda sayılan haller saklıdır.

Kaynaklar

  • 4857 sayılı İş Kanunu, m.8, 11, 12, 15, 17, 18, 20, 21, 24, 25, 41, 53, 63, 120 ve geçici m.6 (mevzuat.gov.tr)
  • 1475 sayılı İş Kanunu, m.14 (kıdem tazminatı)
  • 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, m.3
  • 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, m.8
  • 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu, m.10
Yasal uyarıBu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş veya danışmanlık niteliği taşımaz. Mevzuat sık değişir; somut bir karar vermeden önce güncel mevzuatı ve kendi durumunuzu bir avukatla değerlendirin. Sorularınız için: [email protected]