Prezidentin müəyyən etdiyi ölkələrin vətəndaşı olan əcnəbilər Türkiyədə daşınmaz əmlak əldə edə bilər; ümumi sahə rayonda xüsusi mülkiyyətə aid ərazinin %10-nu və bir şəxs üzrə ölkə üzrə 30 hektarı keçə bilməz (2644 saylı Tapu Qanunu m.35). Xarici kapitalın %50 və daha çox olduğu, Türkiyədə təsis edilmiş şirkətlər nizamnamədəki fəaliyyətləri üçün daşınmaz əmlak əldə edə bilər (m.36). Satış tapu idarəsində rəsmi sənədlə aparılır; tapu rüsumu alıcı və satıcı üçün ayrı-ayrılıqda bəyan edilmiş qiymətin mində 20-sidir.
Əcnəbilər Türkiyədə daşınmaz əmlak ala bilərmi?
Bəli, lakin məhdudiyyətsiz deyil. 2644 saylı Tapu (Daşınmaz Əmlak Reyestri) haqqında Qanunun (Tapu Kanunu) 35-ci maddəsinə görə beynəlxalq ikitərəfli münasibətlər və ölkə maraqları nəzərə alınaraq Prezidentin müəyyən etdiyi ölkələrin vətəndaşı olan xarici fiziki şəxslər qanuni məhdudiyyətlərə əməl etmək şərti ilə Türkiyədə daşınmaz əmlak və məhdud əşya hüququ (məsələn, uzufrukt, servitut) əldə edə bilər. Yəni ilk sual alıcının vətəndaşı olduğu ölkənin bu siyahıda olub-olmamasıdır; siyahı Prezident qərarı ilə müəyyən edilir və dəyişdirilə bilər.
Qanun həmçinin Prezidentə ölkə maraqları tələb etdikdə əcnəbilərin əldəetmələrini ölkə, şəxs, coğrafi region, müddət, say, nisbət, növ, xüsusiyyət, sahə və miqdar baxımından məhdudlaşdırmaq, qismən və ya tamamilə dayandırmaq, yaxud qadağan etmək səlahiyyəti verir (m.35/3). Buna görə də investisiya qərarından əvvəl alıcının vətəndaşlığı və daşınmaz əmlakın yerləşdiyi ərazi üzrə cari vəziyyət tapu idarəsindən (tapu müdürlüğü) təsdiqlənməlidir.
Doğuşdan Türkiyə vətəndaşı olub çıxış icazəsi ilə vətəndaşlıqdan çıxan şəxslər və müəyyən dərəcəyədək onların nəsilləri (Mavi Kart sahibləri) 5901 saylı Türkiyə Vətəndaşlığı haqqında Qanunun m.28-inə əsasən, bir qayda olaraq, Türkiyə vətəndaşlarına tanınan hüquqlardan yararlanır; bu şəxslərə əcnəbilərə xas məhdudiyyətlər tətbiq edilmir.
Əcnəbilərin əldə edə biləcəyi sahənin hədləri hansılardır?
Tapu Qanununun m.35/1-i iki ayrı yuxarı hədd müəyyən edir:
- Rayon həddi: Xarici fiziki şəxslərin əldə etdiyi daşınmaz əmlakın, habelə müstəqil və daimi xarakterli məhdud əşya hüquqlarının ümumi sahəsi həmin rayonda (ilçe) xüsusi mülkiyyətə aid ərazinin %10-nu keçə bilməz. Bu hədd ayrı-ayrı alıcılar üzrə deyil, rayondakı bütün əcnəbilər üzrə ümumilikdə hesablanır. Həddi dolmuş rayonda əcnəbiyə satış edilə bilməz.
- Bir şəxs üzrə hədd: Bir xarici fiziki şəxs ölkə üzrə ən çoxu 30 hektar daşınmaz əmlak əldə edə bilər. Prezident bu miqdarı iki qatınadək artırmaq səlahiyyətinə malikdir.
Bunlardan əlavə, hərbi qadağan zonaları, hərbi təhlükəsizlik zonaları, strateji zonalar və xüsusi təhlükəsizlik zonaları üçün məhdudiyyətlər tətbiq olunur. Bu zonaların xəritə və koordinat məlumatları Milli Müdafiə Nazirliyi və Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən Tapu və Kadastr Baş İdarəsinə (Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, TKGM) göndərilir və tapu əməliyyatları bu məlumatlara əsasən aparılır (m.35/5). Praktikada bu yoxlamanı satış müraciəti zamanı tapu idarəsi həyata keçirir.
| Məsələ | Qayda | Əsas |
|---|---|---|
| Kimlər əldə edə bilər | Prezidentin müəyyən etdiyi ölkələrin vətəndaşı olan xarici fiziki şəxslər | 2644 m.35/1 |
| Rayon üzrə ümumi hədd | Rayonun xüsusi mülkiyyətə aid ərazisinin %10-u | 2644 m.35/1 |
| Bir şəxs üzrə hədd | Ölkə üzrə 30 hektar (Prezident 2 qatınadək artıra bilər) | 2644 m.35/1 |
| Tikilisiz daşınmaz əmlak (torpaq sahəsi) | Hazırlanacaq layihə 2 il ərzində müvafiq Nazirliyin təsdiqinə təqdim edilməlidir | 2644 m.35/4 |
| Hərbi və strateji zonalar | Koordinatlara görə tapu əməliyyatı; zonadan asılı olaraq əldəetmə mümkün olmaya bilər | 2644 m.35/5 |
| Pozuntunun nəticəsi | Bir ili keçməyən müddətdə ləğv edilməzsə, əmlak ləğv edilərək pula çevrilir | 2644 m.35/6 |
| Xarici ölkədə təsis edilmiş şirkət | Yalnız xüsusi qanun müddəaları çərçivəsində əldə edə bilər | 2644 m.35/2 |
| Türkiyədə təsis edilmiş, xarici kapitalı ≥%50 olan şirkət | Nizamnamədəki fəaliyyət sahələri üçün əldə edə bilər; hərbi/təhlükəsizlik zonalarında icazə | 2644 m.36 |
Torpaq sahəsi almaq istəyən əcnəbi nəyə diqqət etməlidir?
Üzərində tikili olmayan daşınmaz əmlak (torpaq sahəsi və ya kənd təsərrüfatı torpağı) alan xarici fiziki şəxslər və xarici ölkələrdə təsis edilmiş ticarət şirkətləri bu əmlakda həyata keçirəcəkləri layihəni iki il ərzində müvafiq Nazirliyin təsdiqinə təqdim etməyə borcludur (m.35/4). Nazirlik başlama və bitmə müddətini müəyyən edərək layihəni təsdiqləyir; təsdiqlənmiş layihə tapu reyestrinin bəyanlar bölməsinə daxil edilmək üçün tapu idarəsinə göndərilir və layihənin vaxtında həyata keçirilib-keçirilmədiyini Nazirlik izləyir.
Bu öhdəliyin pozulması ağır nəticələr doğurur. Qanuna zidd əldə edilən, əldəetmə məqsədinə zidd istifadə edildiyi müəyyən olunan, vaxtında Nazirliyə müraciət edilməyən və ya layihəsi vaxtında həyata keçirilməyən daşınmaz əmlak Maliyyə (bu gün Maliyyə və Xəzinə) Nazirliyinin (Hazine ve Maliye Bakanlığı) verəcəyi bir ili keçməyən müddət ərzində mülkiyyətçi tərəfindən ləğv edilməzsə, ləğv edilərək pula çevrilir və məbləğ hüquq sahibinə ödənilir (m.35/6). Eyni nəticə m.35/1-dəki hədləri aşan və vərəsəlik yolu ilə əldə edilən daşınmaz əmlaka da şamil edilir. Buna görə də torpaq sahəsinə investisiya qoymağı düşünən əcnəbilərin layihəni və təqvimi almadan əvvəl dəqiqləşdirməsi vacibdir.
Xarici investor şirkət vasitəsilə daşınmaz əmlak əldə edə bilərmi?
İki ayrı vəziyyət var və nəticələri fərqlidir:
1. Xarici ölkədə təsis edilmiş şirkət. Öz ölkəsinin qanunlarına əsasən təsis edilmiş, hüquqi şəxs statusuna malik ticarət şirkətləri Türkiyədə yalnız xüsusi qanun müddəaları çərçivəsində daşınmaz əmlak və məhdud əşya hüququ əldə edə bilər (m.35/2). Bu şirkətlərdən başqa xarici hüquqi şəxslər (məsələn, fond, birlik) daşınmaz əmlak əldə edə bilməz. Xarici şirkətin xeyrinə daşınmaz əmlak girovu (ipoteka) qoyulmasında isə m.35-dəki məhdudiyyətlər tətbiq olunmur.
2. Türkiyədə təsis edilmiş xarici kapitallı şirkət. Tapu Qanununun m.36-sına görə xarici fiziki şəxslərin, xarici hüquqi şəxslərin və ya beynəlxalq təşkilatların %50 və ya daha çox payına sahib olduğu, yaxud idarəetmə orqanının əksəriyyətini təyin etmək və ya vəzifədən azad etmək səlahiyyətinə malik olduğu Türkiyədə təsis edilmiş şirkətlər nizamnamələrində göstərilən fəaliyyət sahələrini həyata keçirmək üçün daşınmaz əmlak üzərində mülkiyyət və ya məhdud əşya hüququ əldə edə və istifadə edə bilər. Eyni qaydalar dolayı iştirak yolu ilə yekun xarici payın %50-yə çatdığı hallarda və xarici investorun daşınmaz əmlak sahibi olan şirkətin %50 və ya daha çox payını əldə etdiyi hallarda da tətbiq olunur (m.36/2).
Bu şirkətlərin hərbi qadağan zonalarında, hərbi təhlükəsizlik zonalarında və 2565 saylı Qanunun 28-ci maddəsinə əsasən müəyyən edilən zonalarda əldəetmələri Baş Qərargahın və ya onun səlahiyyət verəcəyi komandanlıqların, xüsusi təhlükəsizlik zonalarındakı əldəetmələri isə daşınmaz əmlakın yerləşdiyi vilayət valiliyinin icazəsinə tabedir; qiymətləndirmədə əldəetmənin ölkə təhlükəsizliyinə uyğunluğu əsas götürülür (m.36/3). Əldə edilmiş daşınmaz əmlakın istifadəsi valiliklər tərəfindən tapu qeydləri əsasında müəyyən fasilələrlə izlənilir (m.36/6).
Xarici payı %50-dən aşağı olan xarici kapitallı şirkətlər isə yerli kapitallı şirkətlərlə eyni müddəalara tabedir (m.36/4). Bundan əlavə, daşınmaz əmlak girovu, girovun pula çevrilməsi, şirkətlərin birləşməsi və bölünməsi, habelə mütəşəkkil sənaye zonaları, sənaye zonaları, texnologiya inkişafı zonaları və azad zonalar kimi xüsusi investisiya zonalarında əldəetmələrə m.36 tətbiq edilmir (m.36/5). Şirkət təsisi variantları üçün Türkiyədə şirkət açmaq bələdçisinə, xüsusi zonalar üçün azad zonalar və texnoparklar və OSB-lər bələdçilərinə baxa bilərsiniz.
Tapuda satış prosesi necə işləyir?
Türkiyədə daşınmaz əmlak üzərində mülkiyyət hüququnun ötürülməsi tapu idarəsində tərtib edilən rəsmi sənəd və tapu reyestrində qeydiyyatla həyata keçirilir; notariusda bağlanan satış vədi müqaviləsi mülkiyyəti təkbaşına keçirmir. Xarici alıcı üçün tipik ardıcıllıq belədir:
- İlkin yoxlama. Tapu qeydi (mülkiyyətçi, ipoteka, həbs, qeydlər və bəyanlar), tikinti planı vəziyyəti, tikilinin istismarına icazə sənədi və varsa mərtəbə mülkiyyəti/mərtəbə irtifaqı statusu yoxlanılır. Tikilisiz daşınmaz əmlakda m.35/4-dəki layihə öhdəliyi ayrıca qiymətləndirilir.
- Vergi identifikasiya nömrəsi. Xarici alıcı əməliyyat və rüsum ödənişi üçün vergi idarəsindən vergi identifikasiya nömrəsi alır.
- Müraciət. Satış müraciəti daşınmaz əmlakın yerləşdiyi yerdəki tapu idarəsinə edilir. Tapu idarəsi alıcının vətəndaşlığı, rayon və bir şəxs üzrə hədlər, hərbi/strateji zona yoxlaması ilə bağlı araşdırma aparır. Tələb olunan sənədlərin siyahısını TKGM müəyyən edir və o dəyişə bilər; müraciətdən əvvəl cari siyahı tapu idarəsindən dəqiqləşdirilməlidir.
- Rüsum və dövriyyə kapitalı haqqının ödənilməsi. Tapu rüsumu və tapu idarəsinin dövriyyə kapitalı haqqı ödənilir.
- Rəsmi sənədin imzalanması. Tərəflər və ya onların nümayəndələri tapu məmurunun qarşısında rəsmi sənədi imzalayır. Türk dilini bilməyən tərəf üçün əməliyyat zamanı tərcüməçinin iştirakı praktikada tələb olunur. Xaricdə tərtib edilmiş etibarnamələr apostil və ya konsulluq təsdiqli və tərcüməli olmalıdır.
- Qeydiyyat. İmzalanma ilə mülkiyyət alıcının adına qeydiyyata alınır və yeni tapu sənədi verilir.
Tapu rüsumu nə qədərdir?
492 saylı Rüsumlar haqqında Qanuna (Harçlar Kanunu) əlavə edilmiş (4) saylı tarifin 20/a mövqeyinə görə daşınmaz əmlakın əvəzli ötürülməsi və əldə edilməsində tapu rüsumu əmlak vergisi dəyərindən az olmamaq şərti ilə bəyan edilmiş ötürmə qiyməti üzərindən ötürən və əldə edən üçün ayrı-ayrılıqda mində 20 (yəni alıcı və satıcı üçün ayrı-ayrılıqda %2) məbləğində alınır. Rüsumlar haqqında Qanunun m.63-ünə əsasən bəyan edilmiş qiymətin real vəziyyəti əks etdirmədiyi sonradan müəyyən edilərsə, fərq üzərindən rüsum hesablanır və vergi itkisinə görə cərimə tətbiq olunur.
Prezident bu dərəcəni daşınmaz əmlakın növü, yeni tikilmiş yaşayış və ya iş yerinin ilk satışı, ölçü, yer və vergi dəyəri kimi meyarlara görə bir qatınadək artırmaq və ya onda birinədək azaltmaq səlahiyyətinə malikdir. Buna görə də əməliyyat tarixində qüvvədə olan dərəcə dəqiqləşdirilməlidir. Alıcı ilə satıcı arasında rüsumu kimin ödəyəcəyinə dair razılaşma tərəflərin daxili münasibətini tənzimləyir.
Mülk sahibi olmaq hansı vergiləri yaradır?
Daşınmaz əmlak sahibi olmaq Türkiyə vətəndaşları üçün olduğu kimi əcnəbilər üçün də illik vergi öhdəlikləri yaradır. 1319 saylı Əmlak Vergisi haqqında Qanuna (Emlak Vergisi Kanunu) görə Türkiyə ərazisindəki binalar bina vergisinə (m.1), torpaq və torpaq sahələri isə torpaq vergisinə (m.12) cəlb edilir; bu iki vergi birlikdə əmlak vergisi adlanır. Bundan əlavə, daşınmaz əmlak icarəyə verildikdə icarə gəliri, müəyyən şərtlərlə özgəninkiləşdirildikdə isə dəyər artımı gəliri gəlir vergisi baxımından qiymətləndirilir. Dərəcələr və güzəştlər daşınmaz əmlakın növündən, yerindən və mülkiyyətçinin vergi statusundan asılı olaraq dəyişdiyi üçün təfərrüatlar Türkiyənin vergi sistemi üzrə bələdçidə izah olunur; konkret əməliyyatdan əvvəl vergi məsləhətçisinin və ya vəkilin rəyinin alınması tövsiyə olunur.
Mülk əldə etmək yaşamaq icazəsi və ya vətəndaşlıq verirmi?
Daşınmaz əmlakın əldə edilməsi birbaşa yaşamaq hüququ vermir, lakin iki mühüm imkan açır:
- Yaşamaq icazəsi: 6458 saylı Əcnəbilər və Beynəlxalq Müdafiə haqqında Qanunun (YUKK) m.31/1-b bəndi Türkiyədə daşınmaz əmlakı olan əcnəbilərə qısamüddətli yaşamaq icazəsinin (ikamet izni) verilə biləcəyini nəzərdə tutur. m.31/6-ya əsasən yaşamaq üçün əsas götürülən daşınmaz əmlakın xüsusiyyəti və dəyəri Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilir. Təfərrüatlar üçün Türkiyədə yaşamaq icazəsi bələdçisinə baxın.
- Vətəndaşlıq: Türkiyə Vətəndaşlığı haqqında Qanunun Tətbiqinə dair Əsasnamənin (Yönetmelik) m.20/2-b bəndinə görə dəyəri ən azı 400 000 ABŞ dolları olan, mərtəbə mülkiyyəti və ya mərtəbə irtifaqı qurulmuş, yaxud üzərində tikili olan torpaq sahəsi statuslu daşınmaz əmlakın əldə edilməsi və tapuya 3 il satılmama qeydi salınması müstəsna qaydada vətəndaşlıq müraciətinə imkan verir. Vətəndaşlıq barədə qərar Prezidentin mülahizəsindədir. Təfərrüatlar üçün investisiya yolu ilə vətəndaşlıq bələdçisinə baxın.
Tez-tez verilən suallar
Əcnəbilər Türkiyədə ev ala bilərmi?
Bəli. Prezidentin müəyyən etdiyi ölkələrin vətəndaşı olan xarici fiziki şəxslər Tapu Qanununun m.35-indəki hədlərə əməl etmək şərti ilə yaşayış sahəsi, iş yeri, torpaq sahəsi və kənd təsərrüfatı torpağı əldə edə bilər. Ümumi əldəetmə rayonda xüsusi mülkiyyətə aid ərazinin %10-nu və bir şəxs üzrə ölkə üzrə 30 hektarı keçə bilməz; hərbi və strateji zonalarda əlavə məhdudiyyətlər tətbiq olunur.
Əcnəbiyə mənzil satışında hansı yoxlamalar aparılır?
Tapu idarəsi alıcının vətəndaşı olduğu ölkənin əldəetməyə icazə verilən ölkələr sırasında olub-olmamasını, rayon üzrə %10 və bir şəxs üzrə 30 hektar hədlərini, habelə daşınmaz əmlakın hərbi qadağan, təhlükəsizlik, strateji və ya xüsusi təhlükəsizlik zonasında yerləşib-yerləşmədiyini yoxlayır. Bu zonaların koordinatları nazirliklər tərəfindən TKGM-ə göndərilir və əməliyyatlar bu məlumatlara əsasən aparılır.
Xarici kapitallı türk şirkəti mənzil ala bilərmi?
Xarici payı %50 və daha çox olan, Türkiyədə təsis edilmiş şirkətlər Tapu Qanununun m.36-sına əsasən yalnız nizamnamələrində yazılmış fəaliyyət sahələrini həyata keçirmək üçün daşınmaz əmlak əldə edə bilər; hərbi və xüsusi təhlükəsizlik zonalarındakı əldəetmələr icazəyə tabedir. Xarici pay %50-dən aşağıdırsa, şirkət yerli şirkətlərlə eyni müddəalara tabedir.
Torpaq sahəsi alan əcnəbinin xüsusi öhdəliyi varmı?
Bəli. Tikilisiz daşınmaz əmlak alan xarici fiziki şəxslər və xarici ölkədə təsis edilmiş şirkətlər həyata keçirəcəkləri layihəni iki il ərzində müvafiq Nazirliyin təsdiqinə təqdim etməyə borcludur. Vaxtında müraciət edilməzsə və ya layihə vaxtında həyata keçirilməzsə, daşınmaz əmlak bir ili keçməyən müddət ərzində ləğv edilmədiyi təqdirdə ləğv edilərək pula çevrilir.
Tapu rüsumunu kim ödəyir və dərəcəsi nə qədərdir?
Rüsumlar haqqında Qanuna əlavə edilmiş (4) saylı tarifə görə tapu rüsumu əmlak vergisi dəyərindən az olmamaq şərti ilə bəyan edilmiş satış qiymətinin mində 20-si məbləğində alıcıdan və satıcıdan ayrı-ayrılıqda alınır. Prezident dərəcəni dəyişdirmək səlahiyyətinə malik olduğundan, əməliyyat tarixindəki dərəcə dəqiqləşdirilməlidir. Tərəflər rüsumu kimin ödəyəcəyini öz aralarında fərqli şəkildə razılaşdıra bilər.
Türkiyədə ev almaq yaşamaq icazəsi verirmi?
Daşınmaz əmlak sahibi olmaq 6458 saylı Qanunun m.31/1-b bəndinə əsasən qısamüddətli yaşamaq icazəsi üçün müraciətə əsasdır; lakin icazə avtomatik verilmir və daşınmaz əmlakın xüsusiyyəti və dəyəri Nazirliyin müəyyən etdiyi şərtlərə cavab verməlidir. Dəyəri ən azı 400 000 ABŞ dolları olan daşınmaz əmlak və 3 il satılmama qeydi ilə vətəndaşlıq müraciəti də mümkündür.
Mənbələr
- 2644 saylı Tapu haqqında Qanun (Tapu Kanunu), m.35 və m.36 (mevzuat.gov.tr)
- 492 saylı Rüsumlar haqqında Qanun (Harçlar Kanunu), m.63 və (4) saylı tarif, 20/a
- 1319 saylı Əmlak Vergisi haqqında Qanun (Emlak Vergisi Kanunu), m.1 və m.12
- 5901 saylı Türkiyə Vətəndaşlığı haqqında Qanun, m.12 və m.28
- Türkiyə Vətəndaşlığı haqqında Qanunun Tətbiqinə dair Əsasnamə (Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik), m.20/2-b
- 6458 saylı Əcnəbilər və Beynəlxalq Müdafiə haqqında Qanun (YUKK), m.31
- 2565 saylı Hərbi Qadağan Zonaları və Təhlükəsizlik Zonaları haqqında Qanun (Askeri Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri Kanunu)