Prezident tarapyndan kesgitlenen ýurtlaryň raýatlary bolan daşary ýurtlular Türkiýede gozgalmaýan emläk edinip bilerler; umumy meýdan etrapdaky hususy eýeçilige degişli meýdanyň %10-yndan we bir adam üçin ýurt boýunça 30 gektardan geçip bilmeýär (2644 belgili Tapu Kanunynyň m.35). Daşary ýurt maýasy %50 ýa-da ondan köp bolan, Türkiýede döredilen kompaniýalar tertipnamasyndaky işleri üçin gozgalmaýan emläk edinip bilerler (m.36). Satuw tapu müdirliginde resmi resminama bilen amala aşyrylýar; tapu ýygymy satyn alyjy we satyjy üçin aýratyn-aýratyn yglan edilen bahanyň müňden 20-si.
Daşary ýurtlular Türkiýede gozgalmaýan emläk edinip bilýärmi?
Hawa, ýöne çäksiz däl. 2644 belgili Tapu (gozgalmaýan emläk sanawy) hakynda Kanunyň (Tapu Kanunu) 35-nji maddasyna laýyklykda halkara ikitaraplaýyn gatnaşyklar we ýurduň bähbitleri göz öňünde tutulyp Prezident tarapyndan kesgitlenen ýurtlaryň raýatlary bolan daşary ýurtly fiziki şahslar kanuny çäklendirmeleri berjaý etmek şerti bilen Türkiýede gozgalmaýan emläk we çäklendirilen emläk hukugy (meselem, peýdalanmak hukugy, serwitut) edinip bilerler. Ýagny ilkinji sorag satyn alyjynyň raýatlygyndaky ýurduň bu sanawa girýändigi ýa-da girmeýändigidir; sanaw Prezidentiň karary bilen kesgitlenýär we üýtgedilip bilner.
Kanun mundan başga-da Prezidente ýurduň bähbitleri talap edýän ýagdaýlarynda daşary ýurtlularyň edinmelerini ýurt, şahs, geografik sebit, möhlet, san, gatnaşyk, görnüş, häsiýet, meýdan we mukdar taýdan çäklendirmek, bölekleýin ýa-da doly togtatmak ýa-da gadagan etmek ygtyýaryny berýär (m.35/3). Şonuň üçin maýa goýum kararyndan öň satyn alyjynyň raýatlygy we gozgalmaýan emlägiň ýerleşýän sebiti üçin häzirki ýagdaý tapu müdirliginden tassyklanmalydyr.
Dogluşy boýunça Türkiýäniň raýaty bolup, çykmaga rugsat alyp raýatlykdan çykan şahslar we belli bir derejä çenli olaryň nesilleri (Gök kart eýeleri) 5901 belgili Türkiýäniň raýatlygy hakynda Kanunyň m.28 maddasyna laýyklykda düzgün bolşy ýaly Türkiýäniň raýatlaryna berilýän hukuklardan peýdalanýarlar; bu şahslar daşary ýurtlulara mahsus çäklendirmelere sezewar edilmeýär.
Daşary ýurtlularyň edinip biljek meýdanynyň çäkleri haýsylar?
Tapu Kanunynyň m.35/1 maddasy iki aýratyn ýokarky çägi goýýar:
- Etrap çägi: Daşary ýurtly fiziki şahslaryň edinen gozgalmaýan emläkleriniň we garaşsyz hem hemişelik häsiýetli çäklendirilen emläk hukuklarynyň umumy meýdany şol etrapda hususy eýeçilige degişli meýdanyň %10-yndan geçip bilmeýär. Bu çäk satyn alyjy boýunça däl-de, etrapdaky ähli daşary ýurtlular boýunça jemi hasaplanýar. Çägi dolan etrapda daşary ýurtla satuw edilip bilinmeýär.
- Bir adam üçin çäk: Bir daşary ýurtly fiziki şahs ýurt boýunça iň köp 30 gektar gozgalmaýan emläk edinip biler. Prezident bu mukdary iki essä çenli artdyrmaga ygtyýarlydyr.
Mundan başga-da harby gadagan zolaklary, harby howpsuzlyk zolaklary, strategik zolaklar we aýratyn howpsuzlyk zolaklary üçin çäklendirmeler ulanylýar. Bu zolaklaryň karta we koordinata maglumatlary Milli goranmak ministrligi we Içeri işler ministrligi tarapyndan Tapu we kadastr baş müdirligine (Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, TKGM) iberilýär we tapu amallary şu maglumatlara laýyklykda alnyp barylýar (m.35/5). Iş ýüzünde bu barlagy satuw arzasy berlende tapu müdirligi geçirýär.
| Mesele | Düzgün | Esasy |
|---|---|---|
| Kimler edinip biler | Prezident tarapyndan kesgitlenen ýurtlaryň raýatlary bolan daşary ýurtly fiziki şahslar | 2644 m.35/1 |
| Etrap boýunça umumy çäk | Etrapdaky hususy eýeçilige degişli meýdanyň %10-y | 2644 m.35/1 |
| Bir adam üçin çäk | Ýurt boýunça 30 gektar (Prezident 2 essä çenli artdyryp biler) | 2644 m.35/1 |
| Gurluşsyz gozgalmaýan emläk (ýer bölegi/ýer) | Ösdüriljek taslama 2 ýylyň içinde degişli Ministrligiň tassyklamagyna hödürlenmeli | 2644 m.35/4 |
| Harby we strategik zolaklar | Koordinatalara görä tapu amaly; zolaga görä edinmek mümkin bolmazlygy ahmal | 2644 m.35/5 |
| Bozulmagyň netijesi | Bir ýyldan geçmeýän möhletde ýerlemedik bolsa, gozgalmaýan emläk ýerlenip, pula öwrülýär | 2644 m.35/6 |
| Daşary ýurtda döredilen kompaniýa | Diňe aýratyn kanunlaryň düzgünleriniň çäginde edinip biler | 2644 m.35/2 |
| Türkiýede döredilen, daşary ýurt maýasy ≥%50 bolan kompaniýa | Tertipnamadaky iş ugurlary üçin edinip biler; harby/howpsuzlyk zolaklarynda rugsat | 2644 m.36 |
Ýer bölegi ýa-da ekin ýeri satyn almak isleýän daşary ýurtly nämä üns bermeli?
Üstünde gurluş bolmadyk gozgalmaýan emläk (ýer bölegi ýa-da ýer) satyn alýan daşary ýurtly fiziki şahslar we daşary ýurtlarda döredilen söwda kompaniýalary bu emläkde ösdürjek taslamasyny iki ýylyň içinde degişli Ministrligiň tassyklamagyna hödürlemäge borçludyr (m.35/4). Ministrlik başlanýan we tamamlanýan möhletini kesgitläp, taslamany tassyklaýar; tassyklanan taslama tapu kitabynyň beýannamalar bölümine girizilmek üçin tapu müdirligine iberilýär we taslamanyň möhletinde amala aşyrylandygyny Ministrlik yzarlaýar.
Bu borçnamanyň bozulmagy agyr netijä getirýär. Kanuna garşy edinilen, edinmek maksadyna garşy peýdalanylýandygy anyklanan, möhletinde Ministrlige ýüz tutulmadyk ýa-da taslamasy möhletinde amala aşyrylmadyk gozgalmaýan emläkler Maliýe (häzirki Hazyna we maliýe) ministrligi tarapyndan berilýän bir ýyldan geçmeýän möhletiň içinde eýesi tarapyndan ýerlenmese, ýerlenip pula öwrülýär we pul hukuk eýesine tölenýär (m.35/6). Şol netije m.35/1-däki çäklerden geçýän we miras arkaly edinilen gozgalmaýan emläkler üçin hem ulanylýar. Şonuň üçin ýer bölegine maýa goýmagy göz öňünde tutýan daşary ýurtlularyň taslamany we senenamany satyn almazdan öň anyklamagy möhümdir.
Daşary ýurtly maýadar kompaniýa arkaly gozgalmaýan emläk edinip bilermi?
Iki aýratyn ýagdaý bar we olaryň netijeleri tapawutly:
1. Daşary ýurtda döredilen kompaniýa. Öz ýurdunyň kanunlaryna laýyklykda döredilen ýuridik şahs hukukly söwda kompaniýalary Türkiýede diňe aýratyn kanunlaryň düzgünleriniň çäginde gozgalmaýan emläk we çäklendirilen emläk hukugy edinip bilerler (m.35/2). Bu kompaniýalardan başga daşary ýurt ýuridik şahslary (meselem, gaznalar, birleşikler) gozgalmaýan emläk edinip bilmeýärler. Daşary ýurt kompaniýasynyň peýdasyna gozgalmaýan emläk girewi (ipoteka) döredilende bolsa m.35-däki çäklendirmeler ulanylmaýar.
2. Türkiýede döredilen daşary ýurt maýaly kompaniýa. Tapu Kanunynyň m.36 maddasyna laýyklykda daşary ýurtly fiziki şahslaryň, daşary ýurt ýuridik şahslarynyň ýa-da halkara guramalaryň paýlarynyň %50-sine ýa-da ondan köpüsine eýe bolan ýa-da dolandyryş edarasynyň köplügini bellemäge ýa-da wezipeden boşatmaga ygtyýarly bolan, Türkiýede döredilen kompaniýalar tertipnamalarynda görkezilen iş ugurlaryny alyp barmak üçin gozgalmaýan emläk eýeçiligini ýa-da çäklendirilen emläk hukugyny edinip we peýdalanyp bilerler. Şol ýörelgeler gytaklaýyn gatnaşyk arkaly ahyrky daşary ýurt paýy %50-ä ýetýän ýagdaýlarda we daşary ýurtly maýadaryň gozgalmaýan emläge eýe bolan kompaniýanyň paýlarynyň %50-sini ýa-da ondan köpüsini edinmeginde hem ulanylýar (m.36/2).
Bu kompaniýalaryň harby gadagan zolaklardaky, harby howpsuzlyk zolaklaryndaky we 2565 belgili Kanunyň 28-nji maddasyna laýyklykda kesgitlenen zolaklardaky edinmeleri Baş ştabyň ýa-da onuň ygtyýarlandyrjak serkerdeliginiň, aýratyn howpsuzlyk zolaklaryndaky edinmeleri bolsa gozgalmaýan emlägiň ýerleşýän ýeriniň welaýat häkimliginiň rugsadyna baglydyr; baha berlende edinmegiň ýurduň howpsuzlygyna laýyklygy esas edilip alynýar (m.36/3). Edinilen gozgalmaýan emläkleriň peýdalanylyşyny welaýat häkimlikleri tapu ýazgylary arkaly belli aralyklarda yzarlaýar (m.36/6).
Daşary ýurt paýy %50-den az bolan daşary ýurt maýaly kompaniýalar bolsa ýerli maýaly kompaniýalar bilen şol bir düzgünlere tabyndyr (m.36/4). Mundan başga-da gozgalmaýan emläk girewi, girewi pula öwürmek, kompaniýalaryň birleşmegi we bölünmegi, şeýle hem guramaçylykly senagat zolaklary, senagat zolaklary, tehnologiýa ösüş zolaklary we erkin zolaklar ýaly aýratyn maýa goýum zolaklaryndaky edinmelerde m.36 ulanylmaýar (m.36/5). Kompaniýa döretmegiň mümkinçilikleri üçin kompaniýa açmak boýunça gollanma, aýratyn zolaklar üçin erkin zolaklar we tehnoparklar we OSB-ler gollanmalaryna serediň.
Tapuda satuw tertibi nähili işleýär?
Türkiýede gozgalmaýan emläk eýeçiliginiň geçirilmegi tapu müdirliginde düzülýän resmi resminama we tapu sanawyna hasaba alyş arkaly amala aşyrylýar; notariusda baglaşylan satuw wadasy şertnamasy eýeçiligi ýeke özi geçirmeýär. Daşary ýurtly satyn alyjy üçin adaty tertip şeýle:
- Deslapky barlag. Tapu ýazgysy (eýesi, ipoteka, emläk tussagy, bellikler we beýannamalar), gurluşyk meýilnamasy ýagdaýy, binany ulanmaga rugsatnama we bar bolsa gat eýeçiligi/gat serwituty ýagdaýy barlanýar. Gurluşsyz gozgalmaýan emläklerde m.35/4-däki taslama borçnamasyna goşmaça baha berilýär.
- Salgyt belgisi. Daşary ýurtly satyn alyjy amal we ýygym tölegi üçin salgyt edarasyndan salgyt belgisini alýar.
- Arza. Satuw arzasy gozgalmaýan emlägiň ýerleşýän ýerindäki tapu müdirligine berilýär. Tapu müdirligi satyn alyjynyň raýatlygy, etrap we bir adam üçin çäkler hem-de harby/strategik zolak barlagy boýunça seljermäni geçirýär. Zerur resminamalaryň sanawyny TKGM kesgitleýär we ol üýtgäp biler; arzadan öň häzirki sanaw tapu müdirliginden tassyklanmalydyr.
- Ýygymy we aýlanyşyk maýasy tölegini tölemek. Tapu ýygymy we tapu müdirliginiň aýlanyşyk maýasy tölegi tölenýär.
- Resmi resminama gol çekmek. Taraplar ýa-da olaryň wekilleri tapu işgäriniň öňünde resmi resminama gol çekýärler. Türk dilini bilmeýän tarap üçin amal wagtynda terjimeçiniň bolmagy iş ýüzünde talap edilýär. Daşary ýurtda düzülen ynanç hatlarynyň apostil ýa-da konsullyk tassyklamaly we terjimeli bolmagy hökmanydyr.
- Hasaba alyş. Gol çekilmegi bilen eýeçilik satyn alyjynyň adyna hasaba alynýar we täze tapu resminamasy düzülýär.
Tapu ýygymy näçe?
492 belgili Ýygymlar hakynda Kanuna (Harçlar Kanunu) goşulan (4) belgili tarifiň 20/a pozisiýasyna laýyklykda, gozgalmaýan emläkleriň töleg esasynda geçirilmeginde we edinilmeginde tapu ýygymy emläk salgydy bahasyndan az bolmazlyk şerti bilen yglan edilen geçiriş bahasy esasynda geçirýän we edinýän üçin aýratyn-aýratyn müňden 20 (ýagny satyn alyjy we satyjy üçin aýratyn-aýratyn %2) möçberinde alynýar. Ýygymlar hakynda Kanunyň m.63 maddasyna laýyklykda yglan edilen bahanyň hakykaty görkezmeýändigi soňra anyklansa, tapawut esasynda ýygym hasaplanýar we salgyt ýitgisi üçin jerime ulanylýar.
Prezident bu derejäni gozgalmaýan emlägiň görnüşi, täze gurlan ýaşaýyş jaýynyň ýa-da iş ýeriniň ilkinji satuwy, ululygy, ýeri we salgyt bahasy ýaly ölçeglere görä bir essä çenli artdyrmaga ýa-da ondan bir bölegine çenli azaltmaga ygtyýarlydyr. Şonuň üçin amal senesinde hereket edýän derejäni tassyklamak gerek. Satyn alyjy bilen satyjynyň arasynda ýygymy kimiň öz üstüne aljakdygy baradaky ylalaşyk taraplaryň içki gatnaşyklaryny düzgünleşdirýär.
Emläk eýesi bolmak haýsy salgytlary döredýär?
Gozgalmaýan emläk eýesi bolmak Türkiýäniň raýatlary üçin bolşy ýaly daşary ýurtlular üçin hem ýyllyk salgyt borçnamalaryny döredýär. 1319 belgili Emläk salgydy hakynda Kanuna laýyklykda Türkiýäniň çäklerindäki binalar bina salgydyna (m.1), ýerler we ýer bölekleri bolsa ýer salgydyna (m.12) degişlidir; bu iki salgyt bilelikde emläk salgydy diýlip atlandyrylýar. Mundan başga-da gozgalmaýan emläk kärende berlende kärende girdejisi, belli şertlerde elden çykarylanda bolsa baha artmagyndan alnan girdeji girdeji salgydy babatda seredilýär. Derejeler we boşatmalar gozgalmaýan emlägiň görnüşine, ýerine we eýesiniň salgyt ýagdaýyna görä üýtgeýändigi sebäpli jikme-jiklikler Türkiýäniň salgyt ulgamy boýunça gollanmada beýan edilýär; anyk amaldan öň salgyt geňeşçisinden ýa-da aklawçydan pikir almak maslahat berilýär.
Emläk edinmek ýaşamaga rugsatnama ýa-da raýatlyk berýärmi?
Gozgalmaýan emläk edinmek gönüden-göni ýaşamak hukugyny bermeýär, ýöne iki möhüm mümkinçiligi açýar:
- Ýaşamaga rugsatnama: 6458 belgili Daşary ýurt raýatlary we halkara gorag hakynda Kanunyň (YUKK) m.31/1-b maddasy Türkiýede gozgalmaýan emlägi bolan daşary ýurtlulara gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama berlip bilinjekdigini göz öňünde tutýar. m.31/6 maddasyna laýyklykda ýaşamak üçin esas bolýan gozgalmaýan emlägiň häsiýetini we bahasyny Içeri işler ministrligi kesgitleýär. Jikme-jiklikler üçin ýaşamaga rugsatnama boýunça gollanma serediň.
- Raýatlyk: Türkiýäniň raýatlygy hakynda Kanuny ulanmak baradaky Düzgünnamanyň (Yönetmelik) m.20/2-b maddasyna laýyklykda iň az 400 000 ABŞ dollary bahasyndaky, gat eýeçiligi ýa-da gat serwituty döredilen ýa-da üstünde gurluş bolan ýer bölegi häsiýetli gozgalmaýan emlägi edinmek we tapuda 3 ýyl satylmazlyk belligini goýmak raýatlyk üçin aýratyn ýol bilen arza bermäge mümkinçilik berýär. Raýatlyk barada karar Prezidentiň ygtyýaryndadyr. Jikme-jiklikler üçin maýa goýum arkaly raýatlyk boýunça gollanma serediň.
Köp berilýän soraglar
Daşary ýurtlular Türkiýede jaý satyn alyp bilýärmi?
Hawa. Prezident tarapyndan kesgitlenen ýurtlaryň raýatlary bolan daşary ýurtly fiziki şahslar Tapu Kanunynyň m.35 maddasyndaky çäkleri berjaý etmek şerti bilen ýaşaýyş jaýy, iş ýeri, ýer bölegi we ýer edinip bilerler. Umumy edinme etrapdaky hususy eýeçilige degişli meýdanyň %10-yndan we bir adam üçin ýurt boýunça 30 gektardan geçip bilmeýär; harby we strategik zolaklarda goşmaça çäklendirmeler ulanylýar.
Daşary ýurtla ýaşaýyş jaýy satylanda haýsy barlaglar geçirilýär?
Tapu müdirligi satyn alyjynyň raýatlygyndaky ýurduň edinmäge rugsat berlen ýurtlaryň arasynda bardygyny, etrap boýunça %10 we bir adam üçin 30 gektar çäklerini hem-de gozgalmaýan emlägiň harby gadagan, howpsuzlyk, strategik ýa-da aýratyn howpsuzlyk zolagynda ýerleşýändigini barlaýar. Bu zolaklaryň koordinatalary ministrlikler tarapyndan TKGM-e iberilýär we amallar şu maglumatlara görä alnyp barylýar.
Daşary ýurt maýaly türk kompaniýasy ýaşaýyş jaýyny satyn alyp bilermi?
Daşary ýurt paýy %50 ýa-da ondan köp bolan, Türkiýede döredilen kompaniýalar Tapu Kanunynyň m.36 maddasyna laýyklykda diňe tertipnamalarynda ýazylan iş ugurlaryny alyp barmak üçin gozgalmaýan emläk edinip bilerler; harby we aýratyn howpsuzlyk zolaklaryndaky edinmeler rugsada baglydyr. Daşary ýurt paýy %50-den az bolsa, kompaniýa ýerli kompaniýalar bilen şol bir düzgünlere tabyndyr.
Ýer bölegini satyn alan daşary ýurtlynyň aýratyn borçnamasy barmy?
Hawa. Gurluşsyz gozgalmaýan emläk satyn alýan daşary ýurtly fiziki şahslar we daşary ýurtda döredilen kompaniýalar ösdürjek taslamasyny iki ýylyň içinde degişli Ministrligiň tassyklamagyna hödürlemäge borçludyr. Möhletinde ýüz tutulmasa ýa-da taslama möhletinde amala aşyrylmasa, gozgalmaýan emläk bir ýyldan geçmeýän möhletiň içinde ýerlenmedik ýagdaýynda ýerlenip pula öwrülýär.
Tapu ýygymyny kim töleýär we onuň derejesi näçe?
Ýygymlar hakynda Kanuna goşulan (4) belgili tarife laýyklykda tapu ýygymy emläk salgydy bahasyndan az bolmazlyk şerti bilen yglan edilen satuw bahasynyň müňden 20-si möçberinde satyn alyjydan we satyjydan aýratyn-aýratyn alynýar. Prezident derejäni üýtgetmäge ygtyýarly bolany üçin amal senesindäki dereje tassyklanmalydyr. Taraplar ýygymy kimiň öz üstüne aljakdygyny öz aralarynda başgaça ylalaşyp bilerler.
Türkiýede jaý satyn almak ýaşamaga rugsatnama berýärmi?
Gozgalmaýan emläk eýesi bolmak 6458 belgili Kanunyň m.31/1-b maddasyna laýyklykda gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama üçin arza bermegiň esasy bolup durýar; ýöne rugsatnama awtomatik berilmeýär we gozgalmaýan emlägiň häsiýeti we bahasy Ministrlik tarapyndan kesgitlenen şertlere laýyk gelmelidir. Iň az 400 000 ABŞ dollary bahasyndaky gozgalmaýan emläk we 3 ýyl satylmazlyk belligi bilen raýatlyk üçin arza bermek hem mümkin.
Çeşmeler
- 2644 belgili Tapu Kanunu, m.35 we m.36 (mevzuat.gov.tr)
- 492 belgili Ýygymlar hakynda Kanun (Harçlar Kanunu), m.63 we (4) belgili tarif, 20/a
- 1319 belgili Emläk salgydy hakynda Kanun (Emlak Vergisi Kanunu), m.1 we m.12
- 5901 belgili Türkiýäniň raýatlygy hakynda Kanun, m.12 we m.28
- Türkiýäniň raýatlygy hakynda Kanuny ulanmak baradaky Düzgünnama (Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik), m.20/2-b
- 6458 belgili Daşary ýurt raýatlary we halkara gorag hakynda Kanun (YUKK), m.31
- 2565 belgili Harby gadagan zolaklar we howpsuzlyk zolaklary hakynda Kanun (Askeri Yasak Bölgeler ve Güvenlik Bölgeleri Kanunu)