Türkiýede wizanyň ýa-da wizasyz düzgüniň berýän möhletinden ýa-da 90 günden köp galjak daşary ýurtlulara ýaşamaga rugsatnama almak hökmanydyr (6458 belgili Kanunyň 19-njy maddasy). Gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama gozgalmaýan emläge eýelik, söwda aragatnaşygy ýa-da iş açmak ýaly esaslar bilen her gezek iň köp 2 ýyl, Prezident tarapyndan kesgitlenen çäkde we möçberde maýa goýjaklar üçin bolsa iň köp 5 ýyl möhlete berilýär (31-nji madda). Arakesmesiz 8 ýyl ýaşamaga rugsatnama bilen galan daşary ýurtly uzak möhletli ýaşamaga rugsatnama üçin arza berip biler (42-nji madda). Arzalar Içeri işler ministrliginiň Migrasiýa müdirliginiň (Göç İdaresi Başkanlığı) edaralaryna berilýär; hereket edýän işlemäge rugsatnama ýaşamaga rugsatnama hasaplanýar (27-nji madda).
Türkiýede ýaşamaga rugsatnama kimler üçin hökmany?
Türkiýede wizanyň ýa-da wizasyz düzgüniň berýän möhletinden ýa-da togsan günden köp galjak daşary ýurtlulara ýaşamaga rugsatnama (ikamet izni) almak hökmanydyr (6458 belgili Daşary ýurt raýatlary we halkara gorag hakynda Kanun, YUKK, 19-njy madda). Daşary ýurtda alnan ýaşamaga rugsatnama alty aýyň dowamynda ulanylyp başlanmasa, güýjüni ýitirýär.
Ýaşamaga rugsatnama ulgamyny Içeri işler ministrliginiň Migrasiýa müdirligi (Göç İdaresi Başkanlığı) alyp barýar; arzalar ýurduň içinde welaýat häkimliklerine (welaýat migrasiýa müdirliklerine), daşary ýurtda bolsa konsullyklara berilýär. Türkiýä maýa goýýan, kompaniýa açýan ýa-da gozgalmaýan emläk satyn alýan daşary ýurtly üçin ýaşamaga rugsatnama ýurtda kanuny ýagdaýda galmagyň esasy serişdesidir. Emma ýaşamaga rugsatnama işlemek hukugyny bermeýär; işlejek daşary ýurtla goşmaça işlemäge rugsatnama almak gerek.
Ýaşamaga rugsatnamanyň haýsy görnüşleri bar?
YUKK-nyň 30-njy maddasy ýaşamaga rugsatnamanyň alty görnüşini sanaýar: gysga möhletli, maşgala, talyp, uzak möhletli, ynsanperwer we adam söwdasynyň pidasy üçin ýaşamaga rugsatnama. Maýadarlar we olaryň maşgalalary üçin ilkinji dördüsi möhümdir.
| Ýaşamaga rugsatnamanyň görnüşi | Kime berilýär | Iň uzak möhleti | Esas |
|---|---|---|---|
| Gysga möhletli | 31-nji maddada sanalan esaslaryň birine eýe bolan daşary ýurtlular (gozgalmaýan emläk eýeleri, söwda aragatnaşygyny ýola goýýanlar/iş açýanlar, syýahatçylyk we ş.m.) | Her gezek iň köp 2 ýyl | YUKK, 31/2-nji madda |
| Gysga möhletli — maýa goýum (31/1-j) | Türkiýede işlemeýän, Prezident tarapyndan kesgitlenen çäkde we möçberde maýa goýjaklar we olaryň maşgalalary | Her gezek iň köp 5 ýyl | YUKK, 31/5-nji madda |
| Maşgala | Türkiýäniň raýatynyň ýa-da ýaşamaga rugsatnamasy bolan daşary ýurtlynyň daşary ýurtly ýanýoldaşy, kämillik ýaşyna ýetmedik we garaşly daşary ýurtly çagalary | Her gezek iň köp 3 ýyl; goldaw berijiniň rugsatnamasynyň möhletinden geçip bilmeýär | YUKK, 34-nji madda |
| Talyp | Türkiýede ýokary bilim (orta hünär-doktorantura) aljak daşary ýurtlular | Okuw möhletine görä | YUKK, 38-nji madda |
| Uzak möhletli | Arakesmesiz iň azyndan 8 ýyl ýaşamaga rugsatnama bilen galan ýa-da ministrligiň kesgitlän şertlerine laýyk gelýän daşary ýurtlular | Möhletsiz | YUKK, 42-nji madda |
| Işlemäge rugsatnama (ýaşamaga rugsatnamanyň ornuny tutýar) | Hereket edýän işlemäge rugsatnamasy bolan daşary ýurtlular | Işlemäge rugsatnamanyň möhletiniň dowamynda | YUKK, 27-nji madda |
Gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama haýsy esaslar bilen berilýär?
YUKK-nyň 31/1-nji maddasy gysga möhletli ýaşamaga rugsatnamanyň berlip bilinjek ýagdaýlaryny çäkli sanaýar. Olar: ylmy gözleg; Türkiýede gozgalmaýan emläginiň bolmagy; söwda aragatnaşygy ýa-da iş açmak; iş ýerinde okuw; ylalaşyklar ýa-da talyp alyş-çalyş maksatnamalary çäginde okuw; syýahatçylyk; bejergi; kazyýet ýa-da dolandyryş edaralarynyň talaby; maşgala ýaşamaga rugsatnamasyndan geçmek; türk dilini öwrenmek kursy; döwlet edaralary arkaly okuw, gözleg ýa-da tejribe; Türkiýede ýokary bilimini tamamlap, uçurym bolan senesinden başlap alty aýyň dowamynda ýüz tutmak; Türkiýede işlemeýän, emma Prezident tarapyndan kesgitlenen çäkde we möçberde maýa goýjaklar hem-de olaryň daşary ýurtly ýanýoldaşy we çagalary; Demirgazyk Kipr Türk Respublikasynyň (KKTC) raýatlygy.
Maýadarlar üçin üç esas aýratyn tapawutlanýar:
- Gozgalmaýan emläge eýelik (31/1-b madda). Ulanmak baradaky Düzgünnamanyň 28/3-nji maddasyna görä gozgalmaýan emläk ýaşaýyş jaýy bolmaly we şu maksat bilen ulanylmaly. Maşgala agzalarynyň ýaşaýyş jaýynda paýly ýa-da bilelikdäki eýeçiligi bar bolsa, olar hem şu esas bilen arza berip bilýärler; paýdar bolmadyk maşgala agzalary üçin ýaşaýyş jaýy diňe maddy mümkinçiligi kesgitlemäge esas bolup biler. 21.11.2024-nji ýyldaky 7533 belgili Kanun bilen goşulan 31/6-njy madda laýyklykda ýaşamaga rugsatnama esas bolýan gozgalmaýan emläginiň häsiýeti we bahasy Içeri işler ministrligi tarapyndan kesgitlenýär. Ministrligiň kesgitlän häzirki iň az bahasyny arza berlen senesinde Migrasiýa müdirliginden anyklamak gerek. Gozgalmaýan emläk edinmegiň düzgünleri üçin daşary ýurtlularyň gozgalmaýan emläk edinmegi baradaky gollanma serediň.
- Söwda aragatnaşygy ýa-da iş açmak (31/1-c madda). Türkiýede kompaniýa açjak, gatnaşyjylyk boýunça gepleşik geçirjek ýa-da täjirçilik aragatnaşygyny ýola goýjak daşary ýurtlular üçindir. Talap üç aýdan köp bolsa, aragatnaşyk saklanjak şahslaryň ýa-da kompaniýalaryň çakylyk haty ýa-da şuňa meňzeş resminamalar soralyp bilner (Düzgünnamanyň 28/4-nji maddasy). Bu rugsatnama işlemek hukugyny bermeýär.
- Maýa goýum (31/1-j madda). Türkiýede işlemeýän, emma Prezident tarapyndan kesgitlenen çäkde we möçberde maýa goýjaklara we olaryň maşgalalaryna berilýär; möhleti bäş ýyla çenli bolup biler. Bu bent şol bir wagtyň özünde 5901 belgili Kanunyň 12/1-b maddasyndaky maýa goýum arkaly raýatlyk ýolunyň ýaşamak bölegini düzýär; seret: maýa goýum arkaly Türkiýäniň raýatlygy.
Gysga möhletli ýaşamaga rugsatnamanyň şertleri nämeden ybarat?
YUKK-nyň 32-nji maddasyna görä gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama üçin şu şertler talap edilýär:
- 31/1-nji maddadaky esaslaryň birini öňe sürmek we oňa degişli maglumatlary we resminamalary hödürlemek;
- Türkiýä girmegine rugsat berilmejek daşary ýurtlularyň (7-nji madda) hataryna girmezlik;
- umumy saglyk we howpsuzlyk ölçeglerine laýyk gelýän ýaşaýyş şertlerine eýe bolmak;
- soralan ýagdaýynda raýaty bolan ýa-da kanuny ýagdaýda ýaşaýan ýurdunyň sudlanmandygy baradaky resminamany hödürlemek;
- Türkiýede galjak salgysy barada maglumat bermek.
Mundan başga-da, Ulanmak baradaky Düzgünnamanyň 22/13-nji maddasy daşary ýurtlulardan soraýan ýaşamaga rugsatnamasynyň möhletini öz içine alýan hereket edýän saglyk ätiýaçlandyryşynyň talap ediljekdigini göz öňünde tutýar; Türkiýede umumy saglyk ätiýaçlandyryşynyň çägine girýänleriň hereket edýän saglyk ätiýaçlandyryşy bar hasaplanýar. Pasportyň ýa-da pasportyň ornuny tutýan resminamanyň möhleti soralýan ýaşamaga rugsatnamanyň möhletinden altmyş gün uzyn bolmaly (YUKK, 21/2-nji madda).
Şertleriň biri berjaý edilmese ýa-da aradan aýrylsa, rugsatnama maksadyndan başga ulanylsa ýa-da daşary ýurtly barada hereket edýän ýurtdan çykarmak ýa-da girmegi gadagan etmek karary bar bolsa, gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama berilmeýär, berlen bolsa ýatyrylýar, möhleti gutaranlary uzaldylmaýar (33-nji madda).
Maşgala ýaşamaga rugsatnamasy nähili alynýar?
Türkiýäniň raýatlarynyň we ýaşamaga rugsatnamalaryň birine eýe bolan daşary ýurtlularyň daşary ýurtly ýanýoldaşyna, özüniň ýa-da ýanýoldaşynyň kämillik ýaşyna ýetmedik ýa-da garaşly daşary ýurtly çagasyna her gezek üç ýyldan geçmeýän möhlete maşgala ýaşamaga rugsatnamasy berlip bilner; bu möhlet goldaw berijiniň rugsatnamasynyň möhletinden geçip bilmeýär (YUKK, 34/1-nji madda).
Goldaw berijiden (maşgalany Türkiýä getirýän şahsdan) talap edilýän şertler 35/1-nji maddada sanalýar:
- umumy girdejisi iň pes zähmet hakyndan az bolmazlyk şerti bilen, maşgalanyň her agzasyna iň pes zähmet hakynyň üçden birinden az bolmadyk aýlyk girdeji;
- maşgalanyň sanyna laýyk ýaşaýyş jaýy we maşgalanyň ähli agzalaryny öz içine alýan saglyk ätiýaçlandyryşy;
- soňky bäş ýylda maşgala tertibine garşy jenaýatlar üçin iş kesilmedik bolmak;
- Türkiýede iň azyndan bir ýyl ýaşamaga rugsatnama bilen ýaşaýan bolmak;
- salgy hasaba alyş ulgamynda ýazgysy bolmak.
Bir ýyllyk ýaşamak şerti işlemäge rugsatnamasy bolanlar, ylmy gözleg maksatly ýaşamaga rugsatnamasy bolanlar we Türkiýäniň raýatlary bilen nikada bolan daşary ýurtlular üçin talap edilmeýär (35/2-nji madda). Bu işlemäge rugsatnama bilen gelýän ýolbaşçynyň ýa-da hünärmeniň maşgalasyny derrew getirip bilmegi taýdan möhümdir. Maşgala ýaşamaga rugsatnamasy on sekiz ýaşa çenli talyp ýaşamaga rugsatnamasyny almazdan başlangyç we orta bilim almak hukugyny berýär (34/4-nji madda). Iň azyndan üç ýyl maşgala ýaşamaga rugsatnamasy bilen ýaşan we on sekiz ýaşyny dolduran çaga rugsatnamany gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama öwrüp biler (34/5-nji madda).
Uzak möhletli ýaşamaga rugsatnama üçin haýsy şertler talap edilýär?
Türkiýede arakesmesiz iň azyndan sekiz ýyl ýaşamaga rugsatnama bilen galan ýa-da ministrligiň kesgitlän şertlerine laýyk gelýän daşary ýurtlulara ministrligiň razylygy bilen welaýat häkimlikleri tarapyndan möhletsiz ýaşamaga rugsatnama berilýär (YUKK, 42-nji madda). 43-nji madda görä arza berijiniň soňky üç ýylyň dowamynda durmuş kömegini almadyk bolmagy, özüniň we maşgalasynyň gün-güzeranyny üpjün etjek ýeterlik we yzygiderli girdejisiniň, hereket edýän saglyk ätiýaçlandyryşynyň bolmagy we jemgyýetçilik tertibi ýa-da howpsuzlygy üçin howp döretmezligi gerek.
Uzak möhletli ýaşamaga rugsatnamanyň eýesi harby gulluk, saýlamak we saýlanmak, döwlet gullugyna girmek we gümrük pajyndan boşadylan ulag getirmek hukuklaryndan başga, ýörite kanunlardaky düzgünleri we durmuş üpjünçiligi boýunça gazanylan hukuklary saklamak şerti bilen Türkiýäniň raýatlaryna berilýän hukuklardan peýdalanýar (44-nji madda). Uzak möhletli ýaşamaga rugsatnama 6735 belgili Kanunyň 10/3-nji maddasyna laýyklykda möhletsiz işlemäge rugsatnama üçin arza bermek mümkinçiligini hem berýär. Bosgun, şertli bosgun, ikinji derejeli gorag, ynsanperwer ýaşamaga rugsatnama we wagtlaýyn gorag ýagdaýyndakylar uzak möhletli rugsatnama geçip bilmeýärler (42/2-nji madda).
Ýaşamaga rugsatnama üçin arza nirä we nähili berilýär?
Kanundaky esasy kada boýunça ilkinji arza daşary ýurtlynyň raýaty bolan ýa-da kanuny ýagdaýda bolýan ýurdundaky Türkiýäniň konsullygyna berilýär (YUKK, 21/1-nji madda). Konsullyk arzany öz pikiri bilen bilelikde merkeze iberýär we arzalar iň giç togsan günüň dowamynda çözülýär (21/4-5-nji madda).
YUKK-nyň 22-nji maddasy bolsa arzanyň kadadan çykma hökmünde welaýat häkimliklerine, ýagny Türkiýäniň içinden berlip bilinjek ýagdaýlaryny sanaýar: uzak möhletli we talyp ýaşamaga rugsatnamalary, maşgala rugsatnamasyndan gysga möhletli rugsatnama geçmek, häzirki rugsatnamanyň esasynyň üýtgemegi sebäpli täze maksada laýyk rugsatnama talap etmek, Türkiýede ýokary bilimini tamamlanlaryň geçişi, Türkiýeden gitmegiň esasly ýa-da mümkin bolmadyk ýagdaýlary we beýlekiler. Ulanmak baradaky Düzgünnamanyň 19/4-nji maddasyna görä ýaşamaga rugsatnama arzalary kesgitlenen tertip we esaslar çäginde elektron görnüşde hem kabul edilip bilner; Migrasiýa müdirliginiň elektron arza ulgamy (e-ikamet) şu maksat bilen ulanylýar. Arzalary ygtyýarly araçy edara hem berip biler (21/7-nji madda).
Amaly arza tertibi şeýle:
- Esasy kesgitlemek. Gozgalmaýan emläk, söwda aragatnaşygy, maýa goýum, maşgala ýa-da okuw ýaly 31–38-nji maddalardaky esaslaryň haýsysynyň laýykdygy kesgitlenýär.
- Resminamalary taýýarlamak. Pasport (soralýan möhletden 60 gün uzyn hereket edýän), esasa degişli resminamalar (tapu, kompaniýanyň resminamalary, çakylyk haty we ş.m.), saglyk ätiýaçlandyryşy, salgy maglumaty we zerur bolsa sudlanmandygy baradaky resminama. Daşary ýurt resminamalary apostil ýa-da konsullyk tassyklamasy we terjime bilen hödürlenýär.
- Elektron arza we nobat. Arza görnüşi doldurylýar, nobat alynýar; ýaşamaga rugsatnama paçy ýaly çykdajylar tölenýär (möçberler her ýyl üýtgeýär, arza berlende anyklamak gerek).
- Şahsy ýüz tutmak we seretmek. Resminamalar welaýat migrasiýa müdirligine tabşyrylýar; edara goşmaça resminama sorap biler.
- Kartyň gowşurylmagy we salgy hasaba alnyşy. Oňyn netijede ýaşamaga rugsatnama kartyçkasy düzülýär; salgy hasaba alyş ulgamyna ýazgy etdirilýär.
Ýaşamaga rugsatnama nähili uzaldylýar we haçan bes edilýär?
Uzaltma arzasy ýaşamaga rugsatnamanyň möhletiniň gutarmagyna altmyş gün galandan başlap we islendik ýagdaýda möhlet gutarmazdan öň welaýat häkimliklerine berilýär (YUKK, 24/2-nji madda). Arza berene paça degişli bolmadyk resminama berilýär; daşary ýurtly rugsatnamasynyň möhleti gutaran hem bolsa, karar kabul edilýänçä şu resminama bilen Türkiýede galyp bilýär. Uzaldylan rugsatnama öňki rugsatnamanyň gutarýan senesinden başlanýar (24/3-nji madda).
Rugsatnamanyň berilmegine esas bolan sebäp aradan aýrylsa (meselem, gozgalmaýan emläk satylsa ýa-da kompaniýanyň işi bes edilse), rugsatnama ýatyrylyp bilner; täze esas bar bolsa, 22/1-ğ maddasyna laýyklykda Türkiýäniň içinden täze maksada laýyk rugsatnama soralyp bilner. Daşary ýurtda bolmagyň möhleti taýdan ýatyrmagyň tertibi düzgünnama bilen düzgünleşdirilýär (33/2-nji madda).
Köp berilýän soraglar
Türkiýede jaýa eýe bolmak ýaşamaga rugsatnama hukugyny berýärmi?
Türkiýede gozgalmaýan emläginiň bolmagy YUKK-nyň 31/1-b maddasyna laýyklykda gysga möhletli ýaşamaga rugsatnamanyň esaslarynyň biridir; emma bu awtomatik hukuk däldir. Ulanmak baradaky Düzgünnama görä gozgalmaýan emläk ýaşaýyş jaýy bolmaly we şu maksat bilen ulanylmaly. 7533 belgili Kanun bilen goşulan 31/6-njy madda laýyklykda gozgalmaýan emläginiň häsiýeti we bahasy Içeri işler ministrligi tarapyndan kesgitlenýär; häzirki çägi arza bermezden öň anyklamak gerek.
Gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama näçe ýyla berilýär?
Gysga möhletli ýaşamaga rugsatnama her gezek iň köp iki ýyllyk möhlete berlip bilner (YUKK, 31/2-nji madda). Prezident tarapyndan kesgitlenen çäkde we möçberde maýa goýjaklara we KKTC-niň raýatlaryna berilýän rugsatnamalar bolsa her gezek iň köp bäş ýyllyk möhlete berlip bilner (31/5-nji madda). Anyk möhlet daşary ýurtlynyň talaby we esasy hasaba alnyp, edara tarapyndan kesgitlenýär.
Ýaşamaga rugsatnama üçin saglyk ätiýaçlandyryşy hökmanymy?
Hawa. Ulanmak baradaky Düzgünnamanyň 22/13-nji maddasyna görä daşary ýurtlulardan soraýan ýaşamaga rugsatnamasynyň möhletini öz içine alýan hereket edýän saglyk ätiýaçlandyryşy talap edilýär; Türkiýede umumy saglyk ätiýaçlandyryşynyň çägine girýänler ätiýaçlandyrylan hasaplanýar. Maşgala ýaşamaga rugsatnamasynda goldaw berijiniň maşgalanyň ähli agzalaryny öz içine alýan saglyk ätiýaçlandyryşyny etdirmegi (YUKK, 35-nji madda), uzak möhletli rugsatnamada bolsa hereket edýän saglyk ätiýaçlandyryşy (43-nji madda) kanun boýunça-da şertdir.
Ýaşamaga rugsatnama bilen Türkiýede işläp bolýarmy?
Ýok. Ýaşamaga rugsatnama ýeke özi işlemek hukugyny bermeýär; Türkiýede işlejek daşary ýurtly 6735 belgili Kanuna laýyklykda işlemäge rugsatnama almaly. Muňa garamazdan, hereket edýän işlemäge rugsatnama ýaşamaga rugsatnama hasaplanýar (YUKK, 27-nji madda), ýagny işlemäge rugsatnama alan daşary ýurtla aýratyn ýaşamaga rugsatnama almak gerek däl. Uzak möhletli ýaşamaga rugsatnamanyň eýeleri bolsa möhletsiz işlemäge rugsatnama üçin arza berip bilýärler.
Uzak möhletli ýaşamaga rugsatnama üçin näçe ýyldan soň arza berip bolýar?
Türkiýede arakesmesiz iň azyndan sekiz ýyl ýaşamaga rugsatnama bilen galan daşary ýurtlular uzak möhletli ýaşamaga rugsatnama üçin arza berip bilýärler (YUKK, 42-nji madda). Mundan başga-da, soňky üç ýylda durmuş kömegini almazlyk, ýeterlik we yzygiderli girdeji, hereket edýän saglyk ätiýaçlandyryşy we jemgyýetçilik tertibi üçin howp döretmezlik gerek (43-nji madda). Uzak möhletli rugsatnama möhletsizdir we giň hukuklary berýär.
Ýaşamaga rugsatnamanyň möhleti gutarmazdan öň uzaltma arzasy haçan berilýär?
Uzaltma arzasy rugsatnamanyň möhletiniň gutarmagyna altmyş gün galandan başlap we islendik ýagdaýda möhlet gutarmazdan öň berilmeli (YUKK, 24/2-nji madda). Arza berijä berilýän resminama karar kabul edilýänçä Türkiýede kanuny ýagdaýda galmaga mümkinçilik berýär. Möhlet gutarandan soň uzaltma ýoly ýapylýar we kanuny galmak bozulyp biler; şonuň üçin möhletleri öňünden meýilleşdirmek gerek.
Çeşmeler
- 6458 belgili Daşary ýurt raýatlary we halkara gorag hakynda Kanun (Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu), 19, 21, 22, 24, 27, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 38, 42, 43, 44-nji maddalar (mevzuat.gov.tr)
- 21.11.2024-nji ýyldaky 7533 belgili Kanun, 35-nji madda (YUKK-nyň 31/6-7-nji bölekleriniň goşulmagy)
- Daşary ýurt raýatlary we halkara gorag hakynda Kanuny ulanmak baradaky Düzgünnama (Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik, RG 17.03.2016), 19, 22, 28-nji maddalar
- 6735 belgili Halkara iş güýji hakynda Kanun (Uluslararası İşgücü Kanunu), 10-njy madda
- 5901 belgili Türkiýäniň raýatlygy hakynda Kanun (Türk Vatandaşlığı Kanunu), 12/1-b madda