Türkiyədə kommersiya mübahisələrinə kommersiya məhkəmələrində (asliye ticaret mahkemesi) baxılır; predmeti pul olan kommersiya iddialarında məhkəməyə müraciətdən əvvəl mediasiyaya getmək iddia şərtidir (TTK, m.5/A). Xarici element daşıyan və yeri Türkiyə olan arbitraj 4686 saylı Beynəlxalq Arbitraj haqqında Qanuna tabedir; arbitraj qərarına qarşı yeganə yol 30 gün ərzində regional apellyasiya məhkəməsində qaldırılan ləğv iddiasıdır. Xaricdə çıxarılmış arbitraj qərarları Nyu-York Konvensiyası və 5718 saylı MÖHUK-un 60-62-ci maddələrinə əsasən Türkiyə məhkəmələrində tanınır və icra edilir.
Xarici investor Türkiyədə mübahisələri hansı yollarla həll edə bilər?
Xarici investorun qarşısında üç əsas yol var: dövlət məhkəmələri, mediasiya və arbitraj. 4875 saylı Birbaşa Xarici İnvestisiyalar haqqında Qanunun 3/e maddəsi investisiya müqavilələrindən irəli gələn mübahisələrdə, tərəflərin razılığı və qanunvericilikdəki şərtlər olduqda, səlahiyyətli yerli məhkəmələrlə yanaşı milli və ya beynəlxalq arbitraja, yaxud mübahisələrin həllinin digər yollarına müraciət oluna biləcəyini açıq şəkildə nəzərdə tutur. Yəni xarici kapitallı şirkət kommersiya münasibəti qurarkən mübahisənin harada və kimin qarşısında həll ediləcəyini müqavilə ilə müəyyən edə bilər.
Seçim çox vaxt müqavilənin imzalandığı anda edilir və sonradan dəyişdirmək çətindir. Buna görə də arbitraj şərti, tətbiq olunan hüquq və səlahiyyətli məhkəmə müddəaları şirkətin təsisi, iştirakçılar arasında müqavilə, təchizat və distribyutorluq sazişləri hazırlanarkən birlikdə düşünülməlidir. İnvestisiya rejiminin ümumi çərçivəsi üçün Birbaşa Xarici İnvestisiyalar haqqında Qanun bələdçisinə baxa bilərsiniz.
Türkiyə məhkəmə sistemi kommersiya işlərində necə işləyir?
Kommersiya işlərinə qayda olaraq birinci instansiya kommersiya məhkəmələrində (asliye ticaret mahkemesi) baxılır. 6102 saylı Türkiyə Ticarət Məcəlləsinin (TTK) 5-ci maddəsinə görə, əksinə norma olmadıqda, iddianın dəyərindən və ya məbləğindən asılı olmayaraq bütün kommersiya işləri və kommersiya xarakterli mübahisəsiz icraat işləri kommersiya məhkəməsinin səlahiyyətindədir. Kommersiya məhkəməsi olmayan yerlərdə bu işlərə ümumi mülki məhkəmə (asliye hukuk mahkemesi) baxır.
Türkiyədə mülki məhkəmə sistemi üç pilləlidir:
- Birinci instansiya məhkəmələri (kommersiya, ümumi mülki və s.) işə mahiyyəti üzrə baxır və qərar çıxarır.
- Regional apellyasiya məhkəmələri (bölge adliye mahkemesi, BAM) apellyasiya baxışı həyata keçirir; həm faktiki halları, həm hüquqi qiymətləndirməni yenidən araşdıra bilər.
- Kassasiya Məhkəməsi (Yargıtay) kassasiya instansiyasıdır; qayda olaraq qanunauyğunluq nəzarəti aparır.
Məhkəmədə icraat dili türk dilidir; xarici dildəki sənədlərin and içmiş tərcüməçi tərəfindən tərcüməsi tələb olunur. Qərarların qanuni qüvvəyə minməsi apellyasiya və kassasiya mərhələləri ilə birlikdə uzun çəkə bilər. Bu müddət və dil amili beynəlxalq müqavilələrdə arbitrajın tez-tez seçilməsinin əsas səbəblərindəndir.
Kommersiya işlərində mediasiya məcburidirmi?
Bəli, müəyyən kommersiya işlərində məcburidir. TTK-nın 5/A maddəsinə görə kommersiya işlərindən predmeti müəyyən pul məbləği olan tələb, kompensasiya, etirazın ləğvi, mənfi faktın müəyyən edilməsi və geri qaytarma iddialarında məhkəməyə müraciətdən əvvəl mediasiyaya müraciət edilməsi iddia şərtidir. Mediator müraciətə təyin olunduğu tarixdən etibarən altı həftə ərzində baxır; bu müddət zəruri hallarda ən çoxu iki həftə uzadıla bilər.
Prosesin təfərrüatları 6325 saylı Mülki Mübahisələrdə Mediasiya haqqında Qanunun (Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu) 18/A maddəsində tənzimlənib:
- Mediasiyaya müraciət edilmədən iddia qaldırıldığı müəyyən edilərsə, iddia şərtinin olmaması səbəbindən prosessual əsasla rədd edilir (m.18/A-2).
- Mediasiya bürosuna müraciətdən son protokolun tərtibinədək iddia müddəti dayanır və hüquqsaxlayıcı müddət işləmir (m.18/A-15).
- Üzrlü səbəb olmadan ilk görüşə gəlməyən tərəf, iddiada haqlı çıxsa belə, məhkəmə xərclərinin yarısına görə məsuliyyət daşıya bilər (m.18/A-11).
- Arbitraj sazişi olan hallarda iddia şərti kimi mediasiyaya dair müddəalar tətbiq edilmir (m.18/A-18).
Razılaşma ilə nəticələnən mediasiyada kommersiya mübahisələri baxımından vəkillər və mediatorun birlikdə imzaladığı razılaşma sənədi icra qeydinə ehtiyac olmadan məhkəmə qərarı (ilam) qüvvəsində sənəd sayılır (m.18/4). Bu, razılaşmanın birbaşa icraya yönəldilə bilməsi deməkdir.
Beynəlxalq arbitraj hansı mübahisələrə tətbiq edilir?
4686 saylı Beynəlxalq Arbitraj haqqında Qanun xarici element daşıyan və arbitraj yeri Türkiyə müəyyən edilən mübahisələrə, yaxud Qanunun müddəalarının tərəflər və ya arbitraj heyəti tərəfindən seçildiyi hallara tətbiq olunur (m.1/2). Qanunun 5-ci (məhkəmədə arbitraj etirazı) və 6-cı (müvəqqəti tədbir və ehtiyat həbsi) maddələri arbitraj yeri Türkiyədən kənarda olsa da tətbiq edilir (m.1/3).
Qanunun 2-ci maddəsinə görə aşağıdakı hallardan hər hansı birinin olması mübahisəyə xarici element qazandırır:
- Arbitraj sazişi tərəflərinin yaşayış yeri, adi yaşayış yeri və ya iş yerlərinin müxtəlif dövlətlərdə olması;
- Tərəflərin yaşayış yeri, adi yaşayış yeri və ya iş yerlərinin arbitraj yerindən, yaxud əsas müqavilənin mühüm hissəsinin icra ediləcəyi və ya mübahisənin ən çox bağlı olduğu yerdən fərqli dövlətdə olması;
- Əsas müqavilənin tərəfi olan şirkətin iştirakçılarından ən azı birinin xarici kapital gətirmiş olması və ya müqavilənin icrası üçün xaricdən kredit və ya təminat müqaviləsi bağlanmasının tələb olunması;
- Əsas müqavilənin və ya hüquqi münasibətin bir ölkədən digərinə kapital və ya mal hərəkətini həyata keçirməsi.
Üçüncü bənd xarici investorlar üçün xüsusilə mühümdür: iki türk şirkəti arasındakı müqavilədə belə, tərəf şirkətlərdən birinin xarici iştirakçısı xarici kapital gətiribsə, arbitraj beynəlxalq xarakter ala bilər.
Qanun Türkiyədə yerləşən daşınmaz əmlak üzərində əşya hüquqlarına dair mübahisələrə və tərəflərin iradəsindən asılı olmayan mübahisələrə tətbiq edilmir (m.1/4). Xarici element daşımayan və yeri Türkiyə olan arbitrajlar isə 6100 saylı Mülki Prosessual Qanunun (Hukuk Muhakemeleri Kanunu, HMK) 407-444-cü maddələrindəki daxili arbitraj müddəalarına tabedir (HMK, m.407); arbitraja yararlılığın eyni həddi HMK-nın 408-ci maddəsində də var.
Etibarlı arbitraj sazişi necə bağlanır?
Arbitraj sazişi yazılı formada bağlanmalıdır (4686, m.4/2). Yazılı forma tərəflərin imzaladığı sənəd, tərəflər arasında mübadilə edilən məktub, faks kimi rabitə vasitələri və ya elektron mühit vasitəsilə təmin edilə bilər. İddia ərizəsində irəli sürülən yazılı arbitraj sazişinə cavabdehin cavab ərizəsində etiraz etməməsi də forma tələbini ödəyir. Arbitraj şərti olan sənədə onu müqavilənin tərkib hissəsinə çevirmək məqsədilə istinad edilməsi də etibarlıdır.
Praktikada yaxşı arbitraj şərtində aşağıdakı elementlər açıq göstərilməlidir:
- Arbitraj qurumu və ya qaydaları: İstanbul Arbitraj Mərkəzi (İstanbul Tahkim Merkezi, İSTAÇ), Beynəlxalq Ticarət Palatasının (ICC) Arbitraj Məhkəməsi və ya ad hoc arbitraj;
- Arbitraj yeri: yerin Türkiyə seçilməsi 4686 saylı Qanunun və Türkiyə məhkəmələrinin dəstək/nəzarət səlahiyyətinin tətbiqi nəticəsini doğurur;
- Arbitrlərin sayı: say tək olmalıdır; razılaşdırılmayıbsa, üç arbitr seçilir (m.7/A);
- Arbitraj dili: türk dili və ya Türkiyə Respublikasının tanıdığı dövlətlərdən birinin rəsmi dili ola bilər (m.10/C);
- Mahiyyətə tətbiq olunan hüquq: seçilməzsə, arbitraj heyəti mübahisənin ən sıx bağlı olduğu dövlətin maddi hüququnu tətbiq edir (m.12/C).
Arbitraj şərti əsas müqavilədən müstəqildir: əsas müqavilənin etibarsız olması etirazı arbitraj sazişinə qarşı irəli sürülə bilməz (m.4/4), arbitraj heyəti isə öz səlahiyyəti barədə qərar verə bilər (m.7/H). Tərəflərin razılaşması yoxdursa, arbitr və ya arbitraj heyəti arbitrin seçildiyi və ya heyətin ilk iclas protokolunun tərtib edildiyi tarixdən etibarən bir il ərzində mahiyyət üzrə qərar çıxarır (m.10/B). Arbitraj icraatında tərəfləri xarici fiziki və ya hüquqi şəxslər də təmsil edə bilər (m.8/B).
Tərəflərdən biri arbitraj sazişinə baxmayaraq məhkəməyə iddia verərsə, qarşı tərəf arbitraj etirazı edə bilər; etiraz qəbul edilərsə, məhkəmə iddianı prosessual əsasla rədd edir (m.5). Arbitrajdan əvvəl və ya arbitraj zamanı məhkəmədən müvəqqəti tədbir və ya ehtiyat həbsi tələb edilməsi arbitraj sazişinin pozulması sayılmır (m.6).
İSTAÇ və ICC arasında necə seçim etmək olar?
İstanbul Arbitraj Mərkəzi (İSTAÇ) 6570 saylı İstanbul Arbitraj Mərkəzi haqqında Qanunla yaradılıb (Rəsmi Qəzet, 29.11.2014). Qanunun məqsədi xarici element daşıyanlar da daxil olmaqla mübahisələrin arbitraj və ya alternativ həll üsulları ilə həllini təmin etməkdir (m.1). İSTAÇ Türkiyə ilə sıx bağlı olan, Türkiyə hüququnun tətbiq ediləcəyi və ya Türkiyədə icrası gözlənilən mübahisələrdə tez-tez seçilir.
ICC Arbitraj Məhkəməsi isə beynəlxalq ticarətdə geniş istifadə olunan institusional arbitraj qaydalarına malikdir; tərəflərin müxtəlif ölkələrdə yerləşdiyi və neytral qurum axtarıldığı hallarda seçilir. Hansı qurum seçilirsə seçilsin, arbitraj yeri Türkiyədirsə, arbitraj qərarından şikayət yolu 4686 saylı Qanunla müəyyən edilir; arbitraj yeri xaricdədirsə, qərarın Türkiyədə icrası üçün tanınma və icra prosesi tələb olunur.
Seçim zamanı nəzərə alına biləcək meyarlar: tərəflərin vətəndaşlığı və neytrallıq gözləntisi, mübahisənin ehtimal olunan həcmi və xərclər, arbitraj dili, arbitrlər siyahısı və qərarın icra ediləcəyi ölkə.
Türkiyədə çıxarılmış arbitraj qərarından şikayət etmək olarmı?
Arbitraj qərarına qarşı yalnız ləğv iddiası qaldırıla bilər (4686, m.15/A). Ləğv iddiası 4686 saylı Qanunun 3-cü maddəsinə əsasən səlahiyyətli məhkəmənin yerləşdiyi yer üzrə səlahiyyətli regional apellyasiya məhkəməsində qaldırılır və ona prioritet və təcili qaydada baxılır. Müddət arbitraj qərarının (və ya düzəliş, şərh, tamamlama qərarının) tərəflərə bildirildiyi tarixdən etibarən 30 gündür. Beynəlxalq arbitrajda ləğv iddiasının qaldırılması qərarın icrasını avtomatik dayandırır.
Ləğv əsasları məhduddur. Müraciət edən tərəf fəaliyyət qabiliyyətinin olmamasını və ya arbitraj sazişinin etibarsızlığını, arbitr seçimində prosedura əməl edilmədiyini, qərarın arbitraj müddəti ərzində çıxarılmadığını, arbitraj heyətinin qanunsuz olaraq özünü səlahiyyətli və ya səlahiyyətsiz saydığını, arbitraj sazişindən kənar məsələ üzrə qərar verildiyini və ya səlahiyyətin aşıldığını, mahiyyətə təsir edən prosessual pozuntunu və tərəflərin bərabərliyi prinsipinin pozulmasını sübut etməlidir. Bundan başqa, regional apellyasiya məhkəməsi mübahisənin Türkiyə hüququna görə arbitraja yararlı olmadığını və ya qərarın ictimai qaydaya zidd olduğunu öz təşəbbüsü ilə müəyyən edərsə, qərarı ləğv edir.
Ləğv iddiası üzrə qərarlardan HMK müddəalarına əsasən kassasiya şikayəti verilə bilər; kassasiya baxışı ləğv əsasları ilə məhdudlaşır. Yaşayış yeri və ya adi yaşayış yeri Türkiyədən kənarda olan tərəflər arbitraj sazişinə daxil edəcəkləri açıq bəyanatla və ya sonradan yazılı razılaşma ilə ləğv iddiası hüququndan tamamilə və ya müəyyən əsaslar üzrə imtina edə bilər. Ləğv iddiasının rədd edilməsi qanuni qüvvəyə mindikdə və ya müddət keçdikdə birinci instansiya məhkəməsi qərarın icra edilə bilən olduğunu təsdiq edən sənədi verir (m.15/B).
Daxili arbitrajda isə ləğv iddiası bir ay ərzində arbitraj yerindəki regional apellyasiya məhkəməsində qaldırılır və 4686 saylı Qanundan fərqli olaraq qərarın icrasını avtomatik dayandırmır; icranın dayandırılması üçün təminat qoyulmalıdır (HMK, m.439).
Dövlət məhkəməsi, arbitraj və mediasiya necə müqayisə olunur?
| Meyar | Dövlət məhkəməsi | Beynəlxalq arbitraj (4686) | Mediasiya (6325) |
|---|---|---|---|
| Əsas | Qanun; kommersiya məhkəməsi (TTK, m.5) | Yazılı arbitraj sazişi (m.4) | Qanunla məcburi (TTK, m.5/A) və ya könüllü |
| Qərar verən | Dövlət hakimi | Tərəflərin və ya qurumun seçdiyi arbitr(lər) | Mediator qərar vermir; tərəflər razılaşır |
| Dil | Türk dili | Tərəflər seçə bilər (m.10/C) | Tərəflər müəyyən edir |
| Müddət | Apellyasiya və kassasiya ilə uzana bilər | Razılaşma yoxdursa bir il (m.10/B), uzadıla bilər | Kommersiya iddia şərtində 6 həftə + ən çoxu 2 həftə |
| Məxfilik | İclaslar qayda olaraq açıqdır | İnstitusional qaydalar və müqavilə ilə təmin edilə bilər | Başqa razılaşma yoxdursa məxfidir (m.4) |
| Şikayət yolu | Apellyasiya və kassasiya | Yalnız ləğv iddiası (30 gün, BAM) + məhdud kassasiya | Razılaşılan məsələlər üzrə iddia qaldırıla bilməz (m.18/5) |
| İcra | Məhkəmə qərarı (ilam) | Türkiyədə çıxarılan qərar üçün icra sənədi; xarici qərar üçün tanınma və icra | Vəkillər və mediatorun imzaladığı kommersiya razılaşması ilam qüvvəsindədir |
| Xarici ölkədə icra | Qarşılıqlılıq və icra şərtlərindən asılıdır | Nyu-York Konvensiyası sayəsində adətən daha asan | Ölkədən ölkəyə dəyişir |
Cədvəl ümumi qaydaları ümumiləşdirir; konkret müqavilə müddəaları və qurum qaydaları fərqli nəticə doğura bilər.
Xarici arbitraj qərarları Türkiyədə necə icra edilir?
Türkiyə 1958-ci il Nyu-York Konvensiyasını (Xarici arbitraj qərarlarının tanınması və icrası haqqında Konvensiya) 3731 saylı Qanunla 1991-ci ildə ratifikasiya edib. Türkiyə ratifikasiya zamanı iki qeyd-şərt edib: Konvensiyanı yalnız iştirakçı dövlətlərin ərazisində çıxarılmış qərarlara (qarşılıqlılıq) və Türkiyə hüququna görə kommersiya sayılan münasibətlərdən irəli gələn mübahisələrə tətbiq edir. 5718 saylı Beynəlxalq Xüsusi Hüquq və Prosessual Hüquq haqqında Qanunun (MÖHUK) 1/2-ci maddəsi Türkiyənin tərəf olduğu beynəlxalq müqavilələrin müddəalarını saxlayır; buna görə də Konvensiyanın əhatə etdiyi qərarlarda ilk növbədə Konvensiya tətbiq olunur, MÖHUK müddəaları isə tamamlayıcı rol oynayır.
MÖHUK-a görə proses belədir:
- Qərarın xarakteri: qanuni qüvvəyə minmiş və icra qabiliyyəti qazanmış və ya tərəflər üçün məcburi olan xarici arbitraj qərarları icra edilə bilər (m.60/1).
- Səlahiyyətli məhkəmə: tərəflərin yazılı razılaşdırdığı yerin birinci instansiya məhkəməsi; razılaşma yoxdursa, əleyhinə qərar çıxarılmış tərəfin Türkiyədəki yaşayış yeri, o da yoxdursa, faktiki olduğu yer, o da yoxdursa, icraya yönəldilə biləcək əmlakın yerləşdiyi yerin məhkəməsi (m.60/2).
- Sənədlər: arbitraj müqaviləsinin və ya şərtinin əsli yaxud təsdiqlənmiş surəti; qanuni qüvvəyə minmiş və icra qabiliyyəti qazanmış arbitraj qərarının əsli yaxud təsdiqlənmiş surəti; onların təsdiqlənmiş tərcümələri (m.61/1).
- İmtina əsasları: arbitraj sazişinin olmaması, qərarın ümumi əxlaqa və ya ictimai qaydaya zidd olması, mübahisənin Türkiyə hüququna görə arbitraja yararsızlığı, qaydasında təmsil olunmama, arbitr seçimindən xəbərdar edilməmə və ya müdafiə imkanından məhrum edilmə, arbitraj sazişinin etibarsızlığı, arbitr seçiminin və ya prosedurun sazişə zidd olması, səlahiyyətin aşılması və qərarın qanuni qüvvəyə minməməsi və ya ləğv edilməsi (m.62/1). Bu əsasların mühüm hissəsinin sübut yükü əleyhinə icra tələb edilən tərəfin üzərinədir (m.62/2).
İcra məsələsinə baxan məhkəmə qərarı mahiyyət üzrə yenidən araşdırmır; yalnız bu əsasların olub-olmamasını yoxlayır.
Xarici məhkəmə qərarları Türkiyədə tətbiq oluna bilərmi?
Bəli, lakin icra haqqında qərar (tenfiz kararı) tələb olunur. Xarici məhkəmələrin mülki işlər üzrə çıxardığı və həmin dövlətin qanunlarına görə qanuni qüvvəyə minmiş qərarların Türkiyədə icrası səlahiyyətli Türkiyə məhkəməsinin icra haqqında qərarından asılıdır (MÖHUK, m.50). Aidiyyəti məhkəmə birinci instansiya məhkəməsidir; əleyhinə icra tələb edilən şəxsin Türkiyədə yaşayış yeri və ya faktiki olduğu yer yoxdursa, Ankara, İstanbul və ya İzmir məhkəmələrindən birinə müraciət etmək olar (m.51).
İcra şərtləri MÖHUK-un 54-cü maddəsində sadalanıb: Türkiyə ilə qərarın çıxarıldığı dövlət arasında qarşılıqlılıq (müqavilə, qanun normasına və ya faktiki təcrübəyə əsaslanan), qərarın Türkiyə məhkəmələrinin müstəsna səlahiyyətinə aid olmayan məsələ üzrə çıxarılması, ictimai qaydaya açıq-aşkar zidd olmaması və müdafiə hüququna riayət edilməsi. Qarşılıqlılıq şərti arbitraj qərarlarına tətbiq edilən şərtlərdən fərqlidir; buna görə də qarşılıqlılığın qeyri-müəyyən olduğu ölkələrlə bağlanan müqavilələrdə arbitraj, icra qabiliyyəti baxımından, adətən daha proqnozlaşdırıla bilən seçim hesab olunur. Tanınma isə ayrıca tənzimlənib (m.58, arbitraj qərarları üçün m.63).
İnvestisiya sazişləri və dövlətə qarşı arbitraj mümkündürmü?
Türkiyə bir çox ölkə ilə ikitərəfli investisiya sazişləri imzalayıb. Bu sazişlər adətən xarici investor ilə ev sahibi dövlət arasındakı mübahisələr üçün müəyyən danışıqlar dövründən sonra beynəlxalq arbitraja (məsələn, ICSID və ya UNCITRAL qaydaları) müraciət imkanı verir. Hansı yolların açıq olduğu, ilkin şərtlərin (gözləmə müddəti, yerli müraciət şərti kimi) və qorunan investisiya anlayışının nə olduğu hər sazişin öz mətninə görə dəyişir; investisiya strukturlaşdırılarkən investorun hansı ölkədən investisiya qoyduğu bu baxımdan da əhəmiyyət daşıyır.
Dövlət xidmətləri ilə bağlı konsessiya şərtnamə və müqavilələrindən irəli gələn, xarici elementi olan mübahisələrin beynəlxalq arbitraj yolu ilə həlli də 4501 saylı Qanuna əsasən 4686 saylı Qanuna tabedir (4686, m.1/5). Valyuta ilə kompensasiya və ya mənfəətin köçürülməsi kimi məsələlər üçün valyuta və kapital köçürmələri bələdçisinə baxa bilərsiniz. İşçilərlə bağlı mübahisələr ayrıca qaydalara tabedir; bax: əmək hüququnun əsasları.
Tez-tez verilən suallar
Türkiyədə əcnəbilərlə bağlanan müqavilələrə arbitraj şərti daxil etmək olarmı?
Bəli. 4875 saylı Qanunun 3/e maddəsi investisiya mübahisələrində tərəflərin razılığı ilə milli və ya beynəlxalq arbitraja getməyin mümkün olduğunu nəzərdə tutur. Arbitraj sazişi yazılı olmalıdır; e-poçt kimi elektron yazışmalar da kifayətdir (4686, m.4). Türkiyədə yerləşən daşınmaz əmlak üzərində əşya hüquqlarına dair mübahisələr və tərəflərin iradəsindən asılı olmayan mübahisələr arbitraja yararlı deyil.
Arbitraj şərti varsa, məcburi mediasiyaya getmək lazımdırmı?
Xeyr. 6325 saylı Qanunun 18/A-18 maddəsinə görə arbitraj sazişi olan hallarda iddia şərti kimi mediasiyaya dair müddəalar tətbiq edilmir. Arbitraj şərti yoxdursa, predmeti pul olan kommersiya tələbi və kompensasiya iddialarında məhkəməyə müraciətdən əvvəl mediasiyaya getmək iddia şərtidir (TTK, m.5/A); müraciət edilmədən qaldırılan iddia prosessual əsasla rədd edilir.
Türkiyədə çıxarılmış beynəlxalq arbitraj qərarına qarşı ləğv iddiası nə müddətə qaldırılır?
Ləğv iddiası arbitraj qərarının və ya düzəliş, şərh yaxud tamamlama qərarının tərəflərə bildirildiyi tarixdən etibarən 30 gün ərzində səlahiyyətli regional apellyasiya məhkəməsində qaldırılır (4686, m.15/A). İddianın qaldırılması qərarın icrasını avtomatik dayandırır. Ləğv əsasları qanunda məhdud şəkildə sadalanıb və məhkəmə mübahisənin mahiyyətini yenidən araşdırmır.
Xarici arbitraj qərarının Türkiyədə icrası üçün hansı sənədlər lazımdır?
MÖHUK-un 61-ci maddəsinə görə ərizəyə arbitraj müqaviləsinin və ya şərtinin əsli yaxud təsdiqlənmiş surəti, qanuni qüvvəyə minmiş və icra qabiliyyəti qazanmış və ya məcburi olmuş arbitraj qərarının əsli yaxud təsdiqlənmiş surəti, habelə bu sənədlərin qaydasında təsdiqlənmiş tərcümələri əlavə edilir. Müraciət tərəflərin yazılı razılaşdırdığı yerin, belə razılaşma yoxdursa, əleyhinə qərar çıxarılmış tərəfin yaşayış yerinin birinci instansiya məhkəməsinə edilir.
İSTAÇ qərarları Türkiyədə necə icra edilir?
İSTAÇ 6570 saylı Qanunla yaradılmış arbitraj qurumudur. Arbitraj yeri Türkiyə olan və xarici element daşıyan İSTAÇ arbitrajında çıxarılan qərar 4686 saylı Qanuna tabedir: 30 günlük ləğv iddiası müddəti keçdikdən və ya ləğv iddiası rədd edilib qanuni qüvvəyə mindikdən sonra birinci instansiya məhkəməsindən icra sənədi alınır və qərar icraya yönəldilir. Ayrıca tanınma və icra iddiası tələb olunmur.
Xarici ölkədə çıxarılmış məhkəmə qərarı Türkiyədə birbaşa icra edilə bilərmi?
Xeyr. Xarici məhkəmə qərarının Türkiyədə icrası üçün Türkiyənin birinci instansiya məhkəməsindən icra haqqında qərar alınmalıdır (MÖHUK, m.50-51). Məhkəmə qarşılıqlılıq, Türkiyə məhkəmələrinin müstəsna səlahiyyəti, ictimai qayda və müdafiə hüququ şərtlərini yoxlayır (m.54). Qarşılıqlılığın olmaması icraya mane ola biləcəyindən, müqavilədə arbitrajın seçilməsi bu riski azalda bilər.
Mənbələr
- 4686 saylı Beynəlxalq Arbitraj haqqında Qanun (Milletlerarası Tahkim Kanunu), m.1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 12, 15, əlavə m.1 (Rəsmi Qəzet 05.07.2001, № 24453; m.15 7101 saylı Qanunla dəyişdirilib)
- 6100 saylı Mülki Prosessual Qanun (Hukuk Muhakemeleri Kanunu), m.407, 408, 439
- 6102 saylı Türkiyə Ticarət Məcəlləsi (TTK), m.5, 5/A
- 6325 saylı Mülki Mübahisələrdə Mediasiya haqqında Qanun (Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu), m.4, 18, 18/A
- 6570 saylı İstanbul Arbitraj Mərkəzi haqqında Qanun (İstanbul Tahkim Merkezi Kanunu), m.1 (Rəsmi Qəzet 29.11.2014)
- 5718 saylı Beynəlxalq Xüsusi Hüquq və Prosessual Hüquq haqqında Qanun (MÖHUK), m.1, 50, 51, 54, 58, 60, 61, 62, 63
- 4875 saylı Birbaşa Xarici İnvestisiyalar haqqında Qanun, m.3/e
- 3731 saylı Qanunla ratifikasiya edilmiş Xarici arbitraj qərarlarının tanınması və icrası haqqında Nyu-York Konvensiyası (1958)