Türkiýede täjirçilik jedellerine birinji basgançakly täjirçilik kazyýetlerinde (asliye ticaret mahkemesi) seredilýär; predmeti pul bolan täjirçilik işlerinde kazyýete ýüz tutmazdan öň araça ýüz tutmak hökmany şertdir (TTK-nyň 5/A maddasy). Daşary ýurt elementi bolan we ýeri Türkiýe bolan arbitraž 4686 belgili Halkara arbitraž hakynda Kanuna tabyndyr; arbitraž kararyna garşy ýeke-täk ýol 30 günüň dowamynda sebit apellýasiýa kazyýetine berilýän ýatyrmak baradaky hak islegdir. Daşary ýurtda çykarylan arbitraž kararlary Nýu-Ýork konwensiýasyna we 5718 belgili Kanunyň (MÖHUK) 60–62-nji maddalaryna laýyklykda Türkiýäniň kazyýetlerinde ýerine ýetirmäge rugsat alýar.
Daşary ýurtly maýadar Türkiýede jedellerini haýsy ýollar bilen çözüp biler?
Daşary ýurtly maýadaryň öňünde üç esasy ýol bar: döwlet kazyýetleri, araçylyk we arbitraž. 4875 belgili Göni daşary ýurt maýa goýumlary hakynda Kanunyň 3/e maddasy maýa goýum şertnamalaryndan gelip çykýan jedellerde, taraplaryň ylalaşygy we kanunçylykdaky şertler berjaý edilen ýagdaýynda, ygtyýarly ýerli kazyýetler bilen bir hatarda milli ýa-da halkara arbitraža ýa-da jedelleri çözmegiň beýleki ýollaryna ýüz tutup boljakdygyny aç-açan göz öňünde tutýar. Ýagny daşary ýurt maýaly kompaniýa täjirçilik gatnaşygyny gurnanda jedeliň nirede we kimiň öňünde çözüljekdigini şertnama bilen kesgitläp biler.
Saýlaw köplenç şertnamaga gol çekilýän pursadynda edilýär we soňra ony üýtgetmek kyn. Şonuň üçin arbitraž şerti, ulanyljak hukuk we ygtyýarly kazyýet baradaky düzgünler kompaniýa açmak, gatnaşyjylar şertnamasy, üpjünçilik we distribýutorlyk ylalaşyklary taýýarlananda bilelikde göz öňünde tutulmalydyr. Maýa goýum düzgüniniň umumy çarçuwasy üçin Göni daşary ýurt maýa goýumlary hakynda Kanun baradaky gollanma serediň.
Türkiýäniň kazyýet ulgamy täjirçilik işlerinde nähili işleýär?
Täjirçilik işlerine kada boýunça birinji basgançakly täjirçilik kazyýetlerinde (asliye ticaret mahkemesi) seredilýär. 6102 belgili Türkiýäniň Söwda kodeksiniň (TTK) 5-nji maddasyna görä, başgaça düzgün ýok bolsa, hak isleg predmetiniň bahasyna ýa-da möçberine garamazdan ähli täjirçilik işleri we täjirçilik häsiýetli jedelsiz kazyýet işleri birinji basgançakly täjirçilik kazyýetiniň ygtyýaryndadyr. Beýle kazyýet bolmadyk ýerlerde bu işlere birinji basgançakly raýat kazyýeti (asliye hukuk mahkemesi) seredýär.
Türkiýede raýat kazyýet ulgamy üç basgançakly gurluşa eýe:
- Birinji basgançakly kazyýetler (täjirçilik, raýat we ş.m.) işe düýp manysy boýunça seredýär we karar çykarýar.
- Sebit apellýasiýa kazyýetleri (bölge adliye mahkemesi, BAM) apellýasiýa tertibinde seredýär; hem hakyky ýagdaýlara, hem hukuk bahasyna täzeden garap biler.
- Ýokary kazyýet (Yargıtay) kassasiýa edarasydyr; kada boýunça kanunylygy barlaýar.
Kazyýetde iş türk dilinde alnyp barylýar; daşary ýurt dilindäki resminamalaryň kasam eden terjimeçiniň terjimesi gerek. Kararlaryň kanuny güýje girmegi apellýasiýa we kassasiýa basgançaklary bilen bilelikde uzak wagt alyp biler. Bu möhlet we dil meselesi halkara şertnamalarda arbitražyň köplenç saýlanmagynyň esasy sebäpleriniň biridir.
Täjirçilik işlerinde araçylyk hökmanymy?
Hawa, käbir täjirçilik işlerinde hökmanydyr. TTK-nyň 5/A maddasyna görä täjirçilik işleriniň arasynda predmeti belli bir möçberdäki pul bolan talap, öwez tölegi, itirazy ýatyrmak, negatiw ykrar etmek we yzyna almak baradaky hak isleglerde kazyýete ýüz tutmazdan öň araça ýüz tutulmagy kazyýete ýüz tutmagyň şertidir. Araçy arzany özüne tabşyrylan senesinden başlap alty hepdäniň dowamynda çözýär; bu möhlet zerur ýagdaýlarda iň köp iki hepde uzaldylyp bilner.
Tertibiň jikme-jiklikleri 6325 belgili Raýat jedellerinde araçylyk hakynda Kanunyň (Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu) 18/A maddasynda düzgünleşdirilýär:
- Araça ýüz tutulmazdan hak isleg arzasy berlendigi anyklansa, iş kazyýete ýüz tutmagyň şertiniň ýoklugy sebäpli prosessual esasda ret edilýär (18/A-2-nji madda).
- Araçylyk býurosyna ýüz tutulandan soňky teswirnama düzülýänçä talap bildiriş möhleti togtaýar we hukugy ýitirýän möhlet geçmeýär (18/A-15-nji madda).
- Esasly sebäpsiz ilkinji duşuşyga gatnaşmadyk tarap, kazyýetde haklydygy ykrar edilse-de, kazyýet çykdajylarynyň ýarysyna jogapkär edilip bilner (18/A-11-nji madda).
- Arbitraž ylalaşygy bar bolan ýagdaýlarda kazyýete ýüz tutmagyň şerti hökmündäki araçylyk baradaky düzgünler ulanylmaýar (18/A-18-nji madda).
Ylalaşyk bilen tamamlanan araçylykda täjirçilik jedelleri boýunça aklawçylaryň we araçynyň bilelikde gol çeken ylalaşyk resminamasy ýerine ýetirip bolýandygy baradaky bellik talap edilmezden kazyýet kararyna (ilam) deň resminama hasaplanýar (18/4-nji madda). Bu ylalaşygy göni ýerine ýetirmäge iberip bolýandygyny aňladýar.
Halkara arbitraž haýsy jedellere ulanylýar?
4686 belgili Halkara arbitraž hakynda Kanun (Milletlerarası Tahkim Kanunu) daşary ýurt elementi bolan we arbitražyň ýeri Türkiýe diýlip kesgitlenen jedellere ýa-da Kanunyň düzgünleri taraplar ýa-da arbitraž topary tarapyndan saýlanan ýagdaýlara ulanylýar (1/2-nji madda). Kanunyň 5-nji (kazyýetde arbitraž itirazy) we 6-njy (wagtlaýyn çäreler we ätiýaçlyk tussag etmek) maddalary arbitražyň ýeri Türkiýäniň daşynda bolsa-da ulanylýar (1/3-nji madda).
Kanunyň 2-nji maddasyna görä aşakdaky ýagdaýlaryň birisiniň bolmagy jedele daşary ýurt elementini berýär:
- Arbitraž ylalaşygynyň taraplarynyň ýaşaýan ýeriniň, adaty ýaşaýan ýeriniň ýa-da iş ýerleriniň dürli döwletlerde ýerleşmegi;
- Taraplaryň ýaşaýan ýeriniň, adaty ýaşaýan ýeriniň ýa-da iş ýerleriniň arbitražyň ýerinden ýa-da esasy şertnamanyň möhüm böleginiň ýerine ýetiriljek ýa-da jedeliň iň köp bagly bolan ýerinden başga döwletde ýerleşmegi;
- Esasy şertnamanyň tarapy bolan kompaniýanyň gatnaşyjylarynyň iň azyndan biriniň daşary ýurt maýasyny getiren bolmagy ýa-da şertnamany ýerine ýetirmek üçin daşary ýurtdan karz ýa-da kepillik şertnamasyny baglaşmagyň zerur bolmagy;
- Esasy şertnamanyň ýa-da hukuk gatnaşygynyň bir ýurtdan beýlekisine maýanyň ýa-da harytlaryň geçmegini amala aşyrmagy.
Üçünji bent daşary ýurtly maýadarlar üçin aýratyn möhümdir: iki türk kompaniýasynyň arasyndaky şertnamada hem, tarap kompaniýalaryň biriniň daşary ýurtly gatnaşyjysy daşary ýurt maýasyny getiren bolsa, arbitraž halkara häsiýete eýe bolup biler.
Kanun Türkiýedäki gozgalmaýan emläge bolan hakyky hukuklar baradaky jedellere we taraplaryň erkine tabyn bolmadyk jedellere ulanylmaýar (1/4-nji madda). Daşary ýurt elementi bolmadyk we ýeri Türkiýe bolan arbitražlar bolsa 6100 belgili Raýat iş ýörediş kanunynyň (HMK) 407–444-nji maddalaryndaky içerki arbitraž düzgünlerine tabyndyr (HMK-nyň 407-nji maddasy); arbitraža ýaramlylygyň şol bir çägi HMK-nyň 408-nji maddasynda hem bar.
Hereket edýän arbitraž ylalaşygy nähili baglaşylýar?
Arbitraž ylalaşygy ýazmaça görnüşde baglaşylmalydyr (4686, 4/2-nji madda). Ýazmaça görnüş taraplaryň gol çeken resminamasy, taraplaryň arasynda alşylan hatlar, faks ýaly aragatnaşyk serişdeleri ýa-da elektron gurşaw arkaly üpjün edilip bilner. Hak isleg arzasynda görkezilen ýazmaça arbitraž ylalaşygyna jogapkäriň jogap arzasynda itiraz etmezligi hem görnüş şertini kanagatlandyrýar. Arbitraž şertini öz içine alýan resminama şertnamanyň bölegi etmek maksady bilen salgylanma hem hereket edýär.
Iş ýüzünde gowy arbitraž şertinde aşakdaky elementler aç-açan görkezilmeli:
- Arbitraž edarasy ýa-da düzgünleri: Stambul arbitraž merkezi (İstanbul Tahkim Merkezi, İSTAÇ), Halkara söwda edarasynyň (ICC) Arbitraž kazyýeti ýa-da ad hoc arbitraž;
- Arbitražyň ýeri: ýer hökmünde Türkiýäniň saýlanmagy 4686 belgili Kanunyň we Türkiýäniň kazyýetleriniň goldaw/gözegçilik ygtyýarlarynyň ulanylmagyna getirýär;
- Arbitrlaryň sany: sany täk bolmaly; ylalaşylmadyk bolsa, üç arbitr saýlanýar (7/A-njy madda);
- Arbitražyň dili: türk dili ýa-da Türkiýe Respublikasy tarapyndan ykrar edilen döwletleriň biriniň resmi dili bolup biler (10/C madda);
- Düýp manysyna ulanyljak hukuk: saýlanmasa, arbitraž topary jedeliň iň ýakyn baglanyşykly bolan döwletiniň maddy hukugyny ulanýar (12/C madda).
Arbitraž şerti esasy şertnamadan garaşsyzdyr: esasy şertnamanyň hakyky däldigi baradaky itiraz arbitraž ylalaşygyna garşy öňe sürlüp bilinmeýär (4/4-nji madda) we arbitraž topary öz ygtyýary barada karar çykaryp biler (7/H madda). Taraplaryň ylalaşygy ýok bolsa, arbitr ýa-da arbitraž topary arbitr saýlanan ýa-da toparyň ilkinji duşuşygynyň teswirnamasy düzülen senesinden başlap bir ýylyň dowamynda düýp manysy boýunça karar çykarýar (10/B madda). Arbitraž işinde taraplara daşary ýurtly fiziki ýa-da ýuridik şahslar hem wekilçilik edip biler (8/B madda).
Taraplaryň biri arbitraž ylalaşygyna garamazdan kazyýete hak isleg arzasyny berse, beýleki tarap arbitraž itirazyny bildirip biler; itiraz kabul edilse, kazyýet işi prosessual esasda ret edýär (5-nji madda). Arbitraždan öň ýa-da arbitražyň dowamynda kazyýetden wagtlaýyn çäre ýa-da ätiýaçlyk tussag etmegi soramak arbitraž ylalaşygyna ters gelmeýär (6-njy madda).
İSTAÇ bilen ICC-niň arasynda nähili saýlaw etmeli?
Stambul arbitraž merkezi (İSTAÇ) 6570 belgili Stambul arbitraž merkezi hakynda Kanun (İstanbul Tahkim Merkezi Kanunu) bilen döredildi (RG 29.11.2014). Kanunyň maksady daşary ýurt elementi bolanlary hem goşmak bilen, jedelleriň arbitraž ýa-da jedelleri çözmegiň alternatiw usullary arkaly çözülmegini üpjün etmekdir (1-nji madda). İSTAÇ Türkiýe bilen berk baglanyşykly, türk hukugy ulanyljak ýa-da Türkiýede ýerine ýetirilmegi garaşylýan jedellerde köplenç saýlanýar.
ICC Arbitraž kazyýeti bolsa halkara söwdada giňden ulanylýan edara arbitraž düzgünlerine eýe; taraplaryň dürli ýurtlarda bolan we bitarap edaranyň gözlenýän ýagdaýlarynda saýlanýar. Haýsy edara saýlansa-da, arbitražyň ýeri Türkiýe bolsa, arbitraž kararyna garşy ýüz tutmagyň ýoly 4686 belgili Kanun bilen kesgitlenýär; arbitražyň ýeri daşary ýurtda bolsa, kararyň Türkiýede ýerine ýetirilmegi üçin ýerine ýetirmäge rugsat (tenfiz) gerek.
Saýlawda göz öňünde tutulyp bilinjek ölçegler: taraplaryň raýatlygy we bitaraplyk garaşmasy, jedeliň mümkin bolan möçberi we çykdajylar, arbitražyň dili, arbitrlar topary we kararyň ýerine ýetiriljek ýurdy.
Türkiýede çykarylan arbitraž kararyna itiraz edip bolýarmy?
Arbitraž kararyna garşy diňe ýatyrmak baradaky hak isleg berlip bilner (4686, 15/A madda). Ýatyrmak baradaky hak isleg 4686 belgili Kanunyň 3-nji maddasyna laýyklykda ygtyýarly kazyýetiň ýerleşýän ýeri boýunça ygtyýarly sebit apellýasiýa kazyýetine berilýär we oňa ilkinji nobatda we gyssagly seredilýär. Möhlet arbitraž kararynyň (ýa-da düzediş, düşündiriş, doldurma kararynyň) taraplara habar berlen senesinden başlap 30 gündür. Halkara arbitražda ýatyrmak baradaky hak islegiň berilmegi kararyň ýerine ýetirilmegini öz-özünden togtadýar.
Ýatyrmagyň esaslary çäklidir. Ýüz tutýan tarap şu ýagdaýlary subut etmeli: hukuk ukyplylygynyň ýoklugy ýa-da arbitraž ylalaşygynyň hakyky däldigi, arbitry saýlamakda tertibiň berjaý edilmezligi, kararyň arbitraž möhletiniň dowamynda çykarylmazlygy, arbitraž toparynyň kanuna ters ýagdaýda özüni ygtyýarly ýa-da ygtyýarsyz diýip karar çykarmagy, arbitraž ylalaşygyndan daşary karar çykarylmagy ýa-da ygtyýaryň çäginden çykylmagy, düýp manysyna täsir edýän prosessual bozulma we taraplaryň deňligi ýörelgesiniň bozulmagy. Mundan başga-da, sebit apellýasiýa kazyýeti jedeliň türk hukugyna görä arbitraža ýaramsyzdygyny ýa-da kararyň jemgyýetçilik tertibine ters gelýändigini öz başlangyjy bilen anyklasa, karary ýatyrýar.
Ýatyrmak baradaky hak isleg boýunça kararlara garşy HMK-nyň düzgünlerine laýyklykda kassasiýa şikaýatyny berip bolýar; kassasiýa seredişi ýatyrmagyň esaslary bilen çäklenýär. Ýaşaýan ýeri ýa-da adaty ýaşaýan ýeri Türkiýäniň daşynda bolan taraplar arbitraž ylalaşygyna goşjak aç-açan beýanaty ýa-da soňra baglaşylan ýazmaça ylalaşyk arkaly ýatyrmak baradaky hak isleg bermek hukugyndan doly ýa-da belli esaslar boýunça ýüz öwrüp bilýärler. Ýatyrmak baradaky hak isleg ret edilip, karar kanuny güýje girende ýa-da möhlet geçende, birinji basgançakly kazyýet kararyň ýerine ýetirip bolýandygy baradaky resminamany berýär (15/B madda).
Içerki arbitražda bolsa ýatyrmak baradaky hak isleg bir aýyň dowamynda arbitraž ýerindäki sebit apellýasiýa kazyýetine berilýär we 4686 belgili Kanundan tapawutlylykda kararyň ýerine ýetirilmegini öz-özünden togtatmaýar; ýerine ýetirmegiň togtadylmagy üçin girew bermek gerek (HMK-nyň 439-njy maddasy).
Döwlet kazyýeti, arbitraž we araçylyk nähili deňeşdirilýär?
| Ölçeg | Döwlet kazyýeti | Halkara arbitraž (4686) | Araçylyk (6325) |
|---|---|---|---|
| Esas | Kanun; birinji basgançakly täjirçilik kazyýeti (TTK-nyň 5-nji maddasy) | Ýazmaça arbitraž ylalaşygy (4-nji madda) | Kanun boýunça hökmany (TTK-nyň 5/A maddasy) ýa-da meýletin |
| Karar çykarýan | Döwlet kazysy | Taraplar ýa-da edara tarapyndan saýlanan arbitr(lar) | Araçy karar çykarmaýar; taraplar ylalaşýar |
| Dil | Türk dili | Taraplar saýlap biler (10/C madda) | Taraplar kesgitleýär |
| Möhlet | Apellýasiýa we kassasiýa bilen uzap biler | Ylalaşyk ýok bolsa bir ýyl (10/B madda), uzaldylyp bilner | Täjirçilik işlerinde 6 hepde + iň köp 2 hepde |
| Gizlinlik | Kazyýet mejlisleri kada boýunça açyk | Edara düzgünleri we şertnama bilen üpjün edilip bilner | Başgaça ylalaşylmasa gizlin (4-nji madda) |
| Şikaýat ýoly | Apellýasiýa we kassasiýa | Diňe ýatyrmak baradaky hak isleg (30 gün, BAM) + çäkli kassasiýa | Ylalaşylan meseleler boýunça hak isleg berlip bilinmeýär (18/5-nji madda) |
| Ýerine ýetirmek | Kazyýet karary (ilam) | Türkiýede çykarylan kararda ýerine ýetirip bolýandygy baradaky resminama; daşary ýurt kararynda tenfiz | Aklawçylaryň we araçynyň gol çeken täjirçilik ylalaşygy kazyýet kararyna deň |
| Daşary ýurtda ýerine ýetirmek | Özara gatnaşyk we tenfiz şertlerine bagly | Nýu-Ýork konwensiýasy sebäpli adatça has aňsat | Ýurtdan ýurda üýtgeýär |
Tablisa umumy düzgünleri jemleýär; anyk şertnama düzgünleri we edara düzgünleri başga netijä getirip biler.
Daşary ýurt arbitraž kararlary Türkiýede nähili ýerine ýetirilýär?
Türkiýe 1958-nji ýylyň Nýu-Ýork konwensiýasyny (Daşary ýurt arbitraž kararlaryny ykrar etmek we ýerine ýetirmek hakynda Konwensiýa) 3731 belgili Kanun bilen 1991-nji ýylda tassyklady. Türkiýe tassyklanda iki ätiýaçlyk bildirdi: Konwensiýany diňe gatnaşyjy döwletleriň çäginde çykarylan kararlara (özara gatnaşyk) we türk hukugyna görä täjirçilik hasaplanýan gatnaşyklardan gelip çykýan jedellere ulanýar. 5718 belgili Halkara hususy hukuk we iş ýörediş hukugy hakynda Kanunyň (MÖHUK) 1/2-nji maddasy Türkiýäniň gatnaşyjysy bolan halkara şertnamalaryň düzgünlerini saklaýar; şonuň üçin Konwensiýa degişli kararlarda ilki bilen Konwensiýa ulanylýar, MÖHUK-yň düzgünleri bolsa doldurýjy rol oýnaýar.
MÖHUK-a görä tertip şeýle:
- Kararyň häsiýeti: Kanuny güýje giren we ýerine ýetirip bolýan ýa-da taraplar üçin hökmany bolan daşary ýurt arbitraž kararlary ýerine ýetirmäge rugsat alyp biler (60/1-nji madda).
- Ygtyýarly kazyýet: Taraplaryň ýazmaça ylalaşan ýeriniň birinji basgançakly kazyýeti; ylalaşyk ýok bolsa, garşysyna karar çykarylan tarapyň Türkiýedäki ýaşaýan ýeri, ol ýok bolsa, wagtlaýyn ýaşaýan ýeri, ol hem ýok bolsa, ýerine ýetirmäge degişli emläginiň ýerleşýän ýeriniň kazyýeti (60/2-nji madda).
- Resminamalar: Arbitraž şertnamasynyň ýa-da şertiniň asyl nusgasy ýa-da tassyklanan nusgasy; kanuny güýje giren we ýerine ýetirip bolýan arbitraž kararynyň asyl nusgasy ýa-da tassyklanan nusgasy; olaryň tassyklanan terjimeleri (61/1-nji madda).
- Ret etmegiň esaslary: Arbitraž ylalaşygynyň ýoklugy, kararyň umumy ahlaga ýa-da jemgyýetçilik tertibine ters gelmegi, jedeliň türk hukugyna görä arbitraža ýaramsyzlygy, tertibe laýyk wekilçiligiň ýoklugy, arbitryň saýlanmagyndan habarsyz galmak ýa-da goranmak mümkinçiliginden mahrum edilmek, arbitraž ylalaşygynyň hakyky däldigi, arbitry saýlamagyň ýa-da tertibiň ylalaşyga ters gelmegi, ygtyýaryň çäginden çykylmagy we kararyň kanuny güýje girmezligi ýa-da ýatyrylmagy (62/1-nji madda). Bu esaslaryň möhüm böleginiň subut etmek borjy garşysyna ýerine ýetirmek soralýan tarapa degişlidir (62/2-nji madda).
Ýerine ýetirmäge rugsat berýän kazyýet karara düýp manysy boýunça täzeden seretmeýär; diňe bu esaslaryň bardygyny barlaýar.
Daşary ýurt kazyýet kararlaryny Türkiýede ulanyp bolýarmy?
Hawa, emma ýerine ýetirmäge rugsat (tenfiz) karary gerek. Daşary ýurt kazyýetleriniň raýat işleri boýunça çykaran we şol döwletiň kanunlaryna görä kanuny güýje giren kararlarynyň Türkiýede ýerine ýetirilmegi ygtyýarly türk kazyýetiniň ýerine ýetirmäge rugsat kararyna baglydyr (MÖHUK-yň 50-nji maddasy). Ygtyýarly kazyýet birinji basgançakly kazyýetdir; garşysyna ýerine ýetirmek soralýan şahsyň Türkiýede ýaşaýan ýa-da wagtlaýyn ýaşaýan ýeri ýok bolsa, Ankara, Stambul ýa-da Izmir kazyýetleriniň birine ýüz tutup bolýar (51-nji madda).
Ýerine ýetirmegiň şertleri MÖHUK-yň 54-nji maddasynda sanalýar: Türkiýe bilen kararyň çykarylan döwletiniň arasynda özara gatnaşyk (ylalaşyk, kanun düzgüni ýa-da hakyky tejribe), kararyň türk kazyýetleriniň aýratyn ygtyýaryna girmeýän meselede çykarylmagy, jemgyýetçilik tertibine aç-açan ters gelmezligi we goranmak hukugynyň berjaý edilmegi. Özara gatnaşyk şerti arbitraž kararlarynda talap edilýän şertlerden tapawutlanýar; şonuň üçin özara gatnaşygy näbelli bolan ýurtlar bilen baglaşylan şertnamalarda arbitraž ýerine ýetirip bolmak taýdan adatça has öňünden aýdyp bolýan saýlaw hasaplanýar. Ykrar etmek bolsa aýratyn düzgünleşdirilýär (58-nji madda, arbitraž kararlary üçin 63-nji madda).
Maýa goýum ylalaşyklary we döwlete garşy arbitraž mümkinmi?
Türkiýe köp ýurtlar bilen iki taraplaýyn maýa goýum ylalaşyklaryna gol çekdi. Bu ylalaşyklar adatça daşary ýurtly maýadar bilen kabul ediji döwletiň arasyndaky jedeller üçin belli bir gepleşik döwründen soň halkara arbitraža (meselem, ICSID ýa-da UNCITRAL düzgünleri) ýüz tutmak mümkinçiligini berýär. Haýsy ýollaryň açykdygy, deslapky şertleriň (garaşmak möhleti, ýerli edaralara ýüz tutmak şerti ýaly) we goralýan maýa goýumyň kesgitlemesiniň nähilidigi her ylalaşygyň öz tekstine baglydyr; maýa goýum gurlanda maýadaryň haýsy ýurtdan maýa goýýandygy hem bu taýdan ähmiýetlidir.
Jemgyýetçilik hyzmatlary bilen baglanyşykly konsessiýa şertnamalaryndan gelip çykýan, daşary ýurt elementi bolan jedelleriň halkara arbitraž arkaly çözülmegi hem 4501 belgili Kanuna laýyklykda 4686 belgili Kanuna tabyndyr (4686, 1/5-nji madda). Walýutadaky öwez tölegi ýa-da peýdany geçirmek ýaly meseleler üçin walýuta we maýa geçirimi baradaky gollanma serediň. Işgärler bilen baglanyşykly jedeller aýratyn düzgünlere tabyndyr; seret: zähmet hukugynyň esaslary.
Köp berilýän soraglar
Türkiýede daşary ýurtlular bilen baglaşylýan şertnamalara arbitraž şertini goşup bolýarmy?
Hawa. 4875 belgili Kanunyň 3/e maddasy maýa goýum jedellerinde taraplaryň ylalaşygy bilen milli ýa-da halkara arbitraža ýüz tutup boljakdygyny göz öňünde tutýar. Arbitraž ylalaşygy ýazmaça bolmaly; e-poçta ýaly elektron hat alyşmalar hem ýeterlikdir (4686, 4-nji madda). Türkiýedäki gozgalmaýan emläge bolan hakyky hukuklar baradaky jedeller we taraplaryň erkine tabyn bolmadyk jedeller arbitraža ýaramly däldir.
Arbitraž şerti bar bolsa, hökmany araçylyga ýüz tutmak gerekmi?
Ýok. 6325 belgili Kanunyň 18/A-18-nji maddasyna görä arbitraž ylalaşygy bar bolan ýagdaýlarda kazyýete ýüz tutmagyň şerti hökmündäki araçylyk baradaky düzgünler ulanylmaýar. Arbitraž şerti ýok bolsa, predmeti pul bolan täjirçilik talaplary we öwez tölegi baradaky işlerde kazyýete ýüz tutmazdan öň araça ýüz tutmak hökmany şertdir (TTK-nyň 5/A maddasy); ýüz tutulmazdan berlen hak isleg prosessual esasda ret edilýär.
Türkiýede çykarylan halkara arbitraž kararyna garşy ýatyrmak baradaky hak isleg haçana çenli berilýär?
Ýatyrmak baradaky hak isleg arbitraž kararynyň ýa-da düzediş, düşündiriş ýa-da doldurma kararynyň taraplara habar berlen senesinden başlap 30 günüň dowamynda ygtyýarly sebit apellýasiýa kazyýetine berilýär (4686, 15/A madda). Hak islegiň berilmegi kararyň ýerine ýetirilmegini öz-özünden togtadýar. Ýatyrmagyň esaslary kanunda çäkli sanalýar we kazyýet jedeliň düýp manysyna täzeden seretmeýär.
Daşary ýurt arbitraž kararyny Türkiýede ýerine ýetirmek üçin haýsy resminamalar gerek?
MÖHUK-yň 61-nji maddasyna görä arza arbitraž şertnamasynyň ýa-da şertiniň asyl nusgasy ýa-da tassyklanan nusgasy, kanuny güýje giren we ýerine ýetirip bolýan ýa-da hökmany bolan arbitraž kararynyň asyl nusgasy ýa-da tassyklanan nusgasy we bu resminamalaryň tertibe laýyk tassyklanan terjimeleri goşulýar. Arza taraplaryň ýazmaça ylalaşan ýeriniň, ylalaşyk ýok bolsa, garşysyna karar çykarylan tarapyň ýaşaýan ýeriniň birinji basgançakly kazyýetine berilýär.
İSTAÇ-yň kararlary Türkiýede nähili ýerine ýetirilýär?
İSTAÇ 6570 belgili Kanun bilen döredilen arbitraž edarasydyr. Arbitražyň ýeri Türkiýe bolan we daşary ýurt elementi bolan İSTAÇ arbitražynda çykarylan karar 4686 belgili Kanuna tabyndyr: 30 günlük ýatyrmak baradaky hak isleg möhleti geçenden soň ýa-da hak isleg ret edilip, karar kanuny güýje girenden soň birinji basgançakly kazyýetden ýerine ýetirip bolýandygy baradaky resminama alynýar we karar ýerine ýetirilýär. Ýerine ýetirmäge rugsat (tenfiz) baradaky hak isleg gerek däl.
Daşary ýurtda çykarylan kazyýet karary Türkiýede göni ýerine ýetirilip bilnermi?
Ýok. Daşary ýurt kazyýet kararynyň Türkiýede ýerine ýetirilmegi üçin türk birinji basgançakly kazyýetinden ýerine ýetirmäge rugsat (tenfiz) karary alynmaly (MÖHUK-yň 50–51-nji maddalary). Kazyýet özara gatnaşygy, türk kazyýetleriniň aýratyn ygtyýaryny, jemgyýetçilik tertibini we goranmak hukugy baradaky şertleri barlaýar (54-nji madda). Özara gatnaşygyň ýoklugy ýerine ýetirmäge päsgel berip biljekdigi sebäpli, şertnamada arbitražy saýlamak bu töwekgelçiligi azaldyp biler.
Çeşmeler
- 4686 belgili Halkara arbitraž hakynda Kanun (Milletlerarası Tahkim Kanunu), 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 12, 15-nji maddalar, goşmaça 1-nji madda (RG 05.07.2001, № 24453; 15-nji madda 7101 belgili Kanun bilen üýtgedildi)
- 6100 belgili Raýat iş ýörediş kanuny (Hukuk Muhakemeleri Kanunu), 407, 408, 439-njy maddalar
- 6102 belgili Türkiýäniň Söwda kodeksi (Türk Ticaret Kanunu), 5, 5/A maddalar
- 6325 belgili Raýat jedellerinde araçylyk hakynda Kanun (Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu), 4, 18, 18/A maddalar
- 6570 belgili Stambul arbitraž merkezi hakynda Kanun (İstanbul Tahkim Merkezi Kanunu), 1-nji madda (RG 29.11.2014)
- 5718 belgili Halkara hususy hukuk we iş ýörediş hukugy hakynda Kanun (Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun), 1, 50, 51, 54, 58, 60, 61, 62, 63-nji maddalar
- 4875 belgili Göni daşary ýurt maýa goýumlary hakynda Kanun (Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu), 3/e madda
- 3731 belgili Kanun bilen tassyklanan Daşary ýurt arbitraž kararlaryny ykrar etmek we ýerine ýetirmek hakynda Nýu-Ýork konwensiýasy (1958)